پژوهشی پیرامون سند غدیریه امام هادی علیه السلام
چهارشنبه 07 مهر 1395      906بازديد

پژوهشی پیرامون سند غدیریه امام هادی علیه السلام

درآمد

سند روایت

بررسی سند روایت

فصل نخست: بررسی شخصیت نویسنده « المزار» و اعتبار او

سید بن طاووس رحمة الله علیه

شهید اول رحمة الله علیه

شهید ثانی رحمة الله علیه

صاحب وسائل رحمة الله علیه

آقا بزرگ طهرانی رحمة الله علیه

سید محسن امین رحمة الله علیه

فصل دوم: اعتبار کتاب «المزار» نزد عالمان امامی

سید بن طاووس و برادر زاده او

شیخ حر عاملی رحمة الله علیه

محدث نوری رحمة الله علیه

سید محسن امین رحمة الله علیه

نمازی شاهرودی رحمة الله علیه

فصل سوم: همسانی «المزار» موجود با نسخههای دیگر

بررسی شرح حال راویان

شاذان بن جبرئیل قمی رحمة الله علیه

محمد بن ابی القاسم الطبری رحمة الله علیه

حسن بن محمد [ابوعلی] رحمة الله علیه

شیخ طوسی رحمة الله علیه

شیخ مفید رحمة الله علیه

ابن قولویه رحمة الله علیه

کلینی رحمة الله علیه

علی بن ابراهیم رحمة الله علیه

ابراهیم بن هاشم رحمة الله علیه

عثمان بن سعید و ابوالقاسم بن روح رحمة الله علیهما

جمع بندی

پژوهشی پیرامون سند غدیریه امام هادی علیه السلام

درآمد

حدیث غدیر یکی از استوارترین دلیل امامت علی بن ابی ‌طالب علیه‌ السلام به شمار می رود. تبیین و شفاف سازی امامت امیر مومنان علیه‌ السلام بر پایه حدیث غدیر، دغدغه همیشگی ائمه علیهم السلام بود و با شیوه ­های گوناگون از آن بهره می گرفتند. گاهی بوسیله حدیث غدیر در مقابل مخالفان احتجاج می کردند. مواقعی شرح ماجرای غدیر می دادند و حتی در ادعیه و زیارات نیز آن را به یادگار می گذاشتند. غدیریه امام هادی علیه السلام نمونه ای از اینهاست. هادی اُمت علیه السلام هجدهم ذی الحجه را فرصت مناسبی برای طرح دوباره حدیث غدیر می داند به همین جهت در این روز امیر مؤمنان علیه السلام را زیارت می کند و حقائق فراوان از جمله، ماجرای غدیر را بازگو می کند.

این زیارت اولین بار توسط محمد بن جعفر مشهدی در کتاب «المزار» به ثبت رسید و محدثان بعدی، تماماً از او نقل کردند.

زیارت امام هادی علیه السلام به لحاظ سند، از اعتبار بسیار قابل توجهی برخوردار است. تنها مشکلی را که برخی ذکر کرده اند، مجهول بودن «مشهدی» به عنوان مؤلف و انتساب کتاب «المزار» به وی می باشد.

به همین دلیل نوشتار پیش­رو، به کاوش از سند این زیارت به ویژه شخصیت محمد بن المشهدی و انتساب کتاب «المزار» به وی اقدام ورزیده است.

در ادامه نخست، مشروح سند این زیارت را می آوریم و سپس به شرح حال تک تک راویان آن می پردازیم:

سند روایت

 (زیارة اخرى لمولانا أمیر المؤمنین علی بن ابی طالب صلوات الله علیه مختصة بیوم الغدیر)

 أَخْبَرَنِی الْفَقِیهُ الْأَجَلُّ أَبُو الْفَضْلِ شَاذَانُ بْنُ جَبْرَئِیلَ الْقُمِّیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ الْفَقِیهِ الْعِمَادِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ الطَّبَرِیِّ، عَنْ أَبِی عَلِیٍّ، عَنْ وَالِدِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ جَعْفَرِ بْنِ قُولَوَیْهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ بْنِ رُوحٍ وَ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ الْعَمْرِیِّ، عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ، عَنْ أَبِیهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا، وَ ذَکَرَ أَنَّهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ زَارَ بِهَا فِی یَوْمِ الْغَدِیرِ فِی السَّنَةِ الَّتِی أَشْخَصَهُالْمُعْتَصِمُ.

تَقِفُ عَلَیْهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ تَقُولُ: السَّلَامُ عَلَى مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ ... السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‏ ...

المشهدی الحائری، الشیخ أبو عبد الله محمد بن جعفر بن علی (متوفاى610هـ)، المزار، ص 263، تحقیق: جواد القیومی الأصفهانی، ناشر: مؤسسة النشر الاسلامی ، الطبعة : الأولى ، رمضان المبارک 1419هـ .

بررسی سند روایت

در این مجال در پی آن هستیم با توجه به مستندات موجود، اعتبار مؤلف و کتاب «المزار» را نتیجه بگیریم و پس از آن به بیان شرح حال یکایک راویان این حدیث پرداخته و در نتیجه اعتبار این زیارت را به اثبات برسانیم.

قبلاً لازم است بدانیم؛ جناب آقای محمد حسین صالح آبادی در مقاله «معرفی کتاب المزار الکبیر»، همچنین جناب آقای قیومی اصفهانی در مقدمه کتاب «المزار»، تحقیقات ارزشمندی بجا آوردند. در این قسمت از نوشتار از اندوخته­ های دو محقق یاد شده، استفاده قابل توجهی شده است.

مطالب این قسمت در طی سه فصل، به شرح ذیل تقدیم می گردد:

فصل نخست: بررسی شخصیت نویسنده «المزار» و اعتبار او

فصل دوم: اعتبار کتاب «المزار» نزد عالمان امامی

فصل سوم: همسانی «المزار» موجود با نسخه ­های دیگر

فصل نخست: بررسی شخصیت نویسنده « المزار» و اعتبار او

مؤلف کتاب، ابو عبد الله محمد بن جعفر بن علی است. از او به «ابن المشهدی» «المشهدی»  و «الحائری» هم یاد می شود.

تعدادی از عالمان امامی تنها از او و کتاب «المزار» نام بردند. پاره هم او را با اوصافی مانند: الامام السعید، محدث، صدوق، ستودند.

سید بن طاووس رحمة الله علیه

علامه مجلسی رحمة الله علیه در فصل دوم از مقدمه بحار می نویسد:

والمزار الکبیر یعلم من کیفیة أسناده أنه کتاب معتبر وقد أخذ منه السیدان ابنا طاوس کثیرا من الاخبار والزیارات.

المجلسی، محمد باقر (متوفاى1111هـ)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج 1 ص 35، تحقیق: محمد الباقر البهبودی، ناشر: مؤسسة الوفاء - بیروت - لبنان، الطبعة: الثانیة المصححة، 1403هـ - 1983م.

از کیفیت اسناد کتاب مزار کبیر دانسته می شود که آن کتاب معتبری است. سید بن طاووس  وبرادر زاده او بسیاری از اخبار و روایات را از این کتاب بر گرفتند.

از این سخن علامه رحمة الله علیه می توان اعتماد سید بن طاووس رحمة الله علیه نسبت به مشهدی را استفاده نمود. زیرا اعتماد ابن طاووس رحمة الله علیه نسبت به کتاب «المزار»، دلالت بر معتبر بودن مؤلف آن، در نزد وی دارد.

این مطلب از آن جهت اهمیت دارد که ابن طاووس رحمة الله علیه معاصر مشهدی به حساب می آید و دانشمندان رجال شناس از جمله آیت الله خوئی رحمة الله علیه در مقدمه کتاب رجالی­اش، بیان داشتند که توثیقات معاصرین نسبت به هم پذیرفته شده است.

شهید اول رحمة الله علیه

مطابق گزارش علامه مجلسی رحمة الله علیه، در اجازه نامه ­ای را که شهید اول به شمس الدین محمد بن الشیخ می نویسد، از مشهدی با این عنوان یاد می کند:

الشیخ الامام السعید أبی عبد الله محمد بن جعفر المشهدی رحمه الله.

المجلسی، محمد باقر (متوفاى1111هـ)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج 104 ص 197، تحقیق: محمد الباقر البهبودی، ناشر: مؤسسة الوفاء - بیروت - لبنان، الطبعة: الثانیة المصححة، 1403هـ - 1983م.

شیخ ، امام سعادت مند ابی عبد الله محمد بن جعفر مشهدی که رحمت خدا بر او باد.

شهید ثانی رحمة الله علیه

شهید ثانی رحمة الله علیه در اجازه نامه­ اش به پدر شیخ بهایی، از مشهدی با لقب «الشیخ السعید أبی عبد الله محمد بن جعفر المشهدی» یاد کرد.

الشهید الثانی زین الدین بن علی العاملی، رسائل الشهید الثانی، ج 2 ص 1125، تحقیق : رضا المختاری، چاپ : اول، 1422 - 1380 ش، ناشر : مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلامی - قم – ایران.

صاحب وسائل رحمة الله علیه

شیخ حر عاملی رحمة الله علیه درباره او می نویسد:

الشیخ محمد بن جعفر المشهدی کان فاضلا محدثا صدوقا له کتب یروی عن شاذان بن جبرئیل القمی.

الحر العاملی، الشیخ محمد بن الحسن (متوفای1104ه)، أمل الآمل، ج 2 ص 253، تحقیق: السید احمد الحسینی،‌ ناشر: مکتبة الأندلس - بغداد، چاپخانه: الآداب - النجف الأشرف

محمد بن جعفر مشهدی انسانی فاضل، محدث و راستگو بود. او دارای کتابهایی است و از شاذان بن جبرئیل قمی روایت می کند.

آقا بزرگ طهرانی رحمة الله علیه

آقا بزرگ طهرانی رحمة الله علیه به مناسبت ذکر کتاب «الاستبصار» شیخ طوسی رحمة الله علیه از مشهدی و کتاب «المزار» نام می برد. او می نویسد:

وقد طبع [الاستبصار للشیخ الطوسی] بالهند وفی إیران والنسخة المقابلة بخط الشیخ الطوسی توجد فی خزانة کتب الشیخ هادی آل کاشف الغطاء لکنها لیست تامة بل الموجود من أول الکتاب إلى آخر کتاب الصلاة بخط الشیخ جعفر بن علی بن جعفر المشهدی والد الشیخ محمد ابن جعفر المشهدی مؤلف المزار المشهور بمزار محمد ابن المشهدی.

آقا بزرگ الطهرانی(متوفای 1389هـ)، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ج 2 ص 15، الطبعة الثانیة، دار الأضواء بیروت.

استبصار شیخ طوسی رحمة الله علیه در هند و ایران به طبع رسید  ونسخه­ای را که با خط شیخ طوسی رحمة الله علیه مقابله شد، در کتابخانه شیخ هادی آل کاشف الغطاء وجود دارد. این نسخه کامل نیست بلکه از اول کتاب تا آخر کتاب الصلاة از آن وجود دارد که به خط شیخ جعفر بن علی بن جعفر مشهدی، پدر شیخ محمد بن جعفر مشهدی، مؤلف کتاب «المزار» که به مزار محمد بن مشهدی شهرت دارد، می باشد.

سید محسن امین رحمة الله علیه

صاحب اعیان الشیعه می نویسد:

أبو عبد الله محمد بن جعفر بن علی بن جعفر المشهدی الحائری المعروف بمحمد بن المشهدی شیخ جلیل متبحر محدث صدوق هو صاحب کتاب المزار المشهور بمزار محمد ابن المشهدی والمزار الکبیر.

الأمین، السید محسن (متوفای1371هـ)، أعیان الشیعة، ج 9 ص 202، تحقیق وتخریج: حسن الأمین،  ناشر: دار التعارف للمطبوعات - بیروت – لبنان، سال چاپ : 1403 - 1983 م

ابوعبد الله محمد بن جعفر بن علی جعفر مشهدی حائری که به محمد بن المشهدی معروف است، شیخ بزگ، متبحر، محدث و صدوق است.  او صاحب کتاب «المزار» است که به مزار محمد بن المشهدی و المزار الکبیر مشهور است.

فصل دوم: اعتبار کتاب «المزار» نزد عالمان امامی

جستجوگری در منابع امامیه، حکایت از اعتماد عالمان امامی در قبال «المزار» مشهدی رحمة الله علیه دارد. نمونه­ هایی از آن را بنگرید:

سید بن طاووس و برادر زاده او

سید بن طاووس که هم عصر مشهدی است، همچنین برادر زاده او سید عبد الکریم بن طاووس روایات فراوانی را مطابق گزارش مجلسی رحمة الله علیه از «المزار» نقل کردند. این مطلب به نوبه خود می تواند حاکی از اعتماد این دو عالم نسبت به کتاب مذکور باشد. علامه مجلسی رحمة الله علیه در فصل اول از مقدمه بحار می نویسد:

الفصل الأول: فی بیان الأصول والکتب المأخوذ منها وهی ... کتاب کبیر فی الزیارات تألیف محمد بن المشهدی کما یظهر من تألیفات السید ابن طاوس واعتمد علیه ومدحه وسمیناه بالمزار الکبیر.

المجلسی، محمد باقر (متوفاى1111هـ)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج 1 ص 18، تحقیق: محمد الباقر البهبودی، ناشر: مؤسسة الوفاء - بیروت - لبنان، الطبعة: الثانیة المصححة، 1403هـ - 1983م.

فصل نخست در بیان اصول و کتابهایی است که روایات بحار الانوار از آن کتابها گرفته شده است... یکی از این ها کتاب بزرگی است که در باب زیارات نوشته شده است و آنگونه که از تالیفات سید بن طاووس بر می آید، این کتاب نوشته محمد بن المشهدی است. سید ابن طاووس رحمة الله علیه بر آن اعتماد داشت وآن را ستود. ما این کتاب را «المزار الکبیر» نام نهادیم.

 در فصل دوم از مقدمه بحار می نویسد:

والمزار الکبیر یعلم من کیفیة أسناده أنه کتاب معتبر وقد أخذ منه السیدان ابنا طاوس کثیرا من الاخبار والزیارات.

المجلسی، محمد باقر (متوفاى1111هـ)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج 1 ص 35، تحقیق: محمد الباقر البهبودی، ناشر: مؤسسة الوفاء - بیروت - لبنان، الطبعة: الثانیة المصححة، 1403هـ - 1983م.

از کیفیت اسناد کتاب مزار کبیر دانسته می شود که آن کتاب معتبری است. سید بن طاووس  وبرادر زاده او بسیاری از اخبار و روایات را از این کتاب بر گرفتند.

علاوه بر گزارش علامه مجلسی رحمة الله علیه، می توان نمونه­ هایی از روایات ابن طاووس و برادر زاده او را که از کتاب «المزار» برداشتند، به نظاره نشست.

نمونه یکم: سید عبد الکریم بن طاووس رحمة الله علیه در کتاب «فرحة الغَری» زیارت غدیریه امام هادی علیه السلام [که مورد بحث این نوشتار است] را همانگونه که در «المزار» مشهدی آمده، با همان سند و متن، آوده است:

وأخبرنی والدی وعمی( رضی الله عنه) عن محمد بن نما عن محمد بن جعفر [المشهدی] عن شاذان بن جبرئیل القمی (رضی الله عنه) عن الفقیه العماد بن محمد بن القاسم الطبری عن أبی علی عن والده محمد بن الحسن الطوسی عن الشیخ المفید محمد بن محمد بن النعمان عن أبی القاسم جعفر بن قولویه عن محمد بن یعقوب الکلینی عن علی بن إبراهیم عن أبیه عن أبی القاسم بن دوخ [روح] وعثمان بن سعید العمری عن أبی محمد الحسن بن علی العسکری عن أبیه صلوات الله علیه  وذکر انه علیه السلام زار بها فی یوم الغدیر فی السنة التی أشخصه فیها المعتصم ...

ابن طاووس، السید عبد الکریم (متوفای 693) فرحة الغری، ص 136، تحقیق: السید تحسین آل شبیب الموسوی الناشر : مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، الطبعة : الأولى، 1419 هـ.

نکته قابل توجه آنکه، مؤلف این روایت را از عمویش نقل می کند. به نظر می رسد، مقصود همان ابن طاووس معروف «سید رضی الدین بن طاووس» باشد. بنا بر این، می توان غدیریه امام هادی علیه السلام را علاوه بر نقل مؤلف «فرحة الغری»، از جمله نقلهای سید بن طاووس از «المزار» نیز به شمار آورد.

نمونه دوم: مؤلف «فرحة الغری» در یکجا از کتاب اینگونه می آورد:

وذکر محمد المشهدی فی مزاره : أن الصادق علیه السلام علم محمد بن مسلم الثقفی هذه الزیارة: إذا أتیت مشهد أمیر المؤمنین علیه السلام فاغتسل غسل الزیارة ...

ابن طاووس، السید عبد الکریم (متوفای 693) فرحة الغری، ص 120، تحقیق: السید تحسین آل شبیب الموسوی الناشر : مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، الطبعة : الأولى، 1419 هـ.

نمونه سوم: او در جای دیگر آورده است:

وذکر محمد بن المشهدی فی مزاره ما صورته ...

ابن طاووس، السید عبد الکریم (متوفای 693) فرحة الغری، ص 123، تحقیق: السید تحسین آل شبیب الموسوی الناشر : مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، الطبعة : الأولى، 1419 هـ.

باید دانست که نقل سید بن طاووس و برادر زاده او رحمة الله علیهما، از کتاب «المزار» مشهدی، از این جهت قابل توجه است که سید رضی الدین رحمة الله علیه هم عصر مشهدی است و کتابخانه­ ای با اهمیتی نیز در اختیار داشت و سید عبد الکریم بن طاووس رحمة الله علیه هم در دوران نزدیک به او بوده است. با توجه به این مطلب، باید گفت اولاً: به احتمال قوی این کتاب نزد آنها وجود داشت. ثانیاً: مولف نزد آنها معلوم بود. ثالثاً: با توجه به کثرت نقلی که در گزارش علامه مجلسی رحمة الله علیه بدان اشاره شد، این دو نفر به کتاب «المزار» مشهدی اعتماد داشتند. دیدگاه آیت الله وحید خراسانی درباره «المزار» مشهدی، چه بسا برخواسته از همین جهات باشد. ایشان می فرماید:

اعتمادنا على المزار للمشهدی نتیجة لاعتماد السید عبد الکریم بن طاووس وولده علیه.

نگ: طبسی، نجم الدین، صوم عاشوراء بین السنة النبویة والبدعة الأمویة، ص 48 [پاورقی].

اعتماد ما بر «المزار» مشهدی به جهت اعتماد سید عبد الکریم بن طاووس و فرزندش بر این کتاب است.

شیخ حر عاملی رحمة الله علیه

آنگونه که از گزارش شیخ حر عاملی رحمة الله علیه در خاتمه وسائل الشیعه بر می آید، او به برخی از کتابهای معتبر دسترسی نداشت اما به واسطه کتابهای مورد اعتماد دیگر از آن نقل کرده است. کتاب «المزار» مشهدی در زمره این دست از کتابها است. بنا بر این؛ هر چند ایشان به کتاب «المزار» دسترسی نداشت، اما در نظر او مورد اعتماد بوده است.

وأما الکتب المعتمدة التی نقلنا منها بالواسطة ولم تصل إلینا ولکن نقل منها الصدوق والشیخ ... وغیرهم فهی کثیرة جدا ونحن نذکر هنا جملة مما صرحوا باسمه عند النقل منه ونقلنا نحن عنهم عنه : فمن ذلک ... کتاب المزار لمحمد بن المشهدی

الحر العاملی، محمد بن الحسن (متوفاى1104هـ)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، ج 30 ص 161، تحقیق و نشر: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، الطبعة: الثانیة، 1414هـ.

اما کتابهای مورد اعتماد که از آنها با واسطه نقل کردیم و در دسترس ما نبود اما صدوق، شیخ و ... از آن نقل نمودند، فراوان است. ما در اینجا دسته­ای از آنها را که به اسمشان  هنگام نقل تصریح کرددند و ما از آنها نقل کردیم را می آوریم. از جمله این کتابها، کتاب مزار محمد بن المشهدی است.

محدث نوری رحمة الله علیه

محدث نوری رحمة الله علیه «المزار» مشهدی را از جمله کتابهای مورد اعتماد اصحاب می داند و می نویسد:

الشیخ الجلیل السعید المتبحر أبو عبد الله محمد بن جعفر بن علی بن جعفر المشهدی الحائری المعروف بمحمد بن المشهدی وابن المشهدی مؤلف المزار المشهور الذی اعتمد علیه أصحابنا الأبرار.

الطبرسی، میرزا الشیخ حسین النوری (متوفای1320هـ) خاتمة المستدرک، ج 3 ص 19، تحقیق: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ناشر: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث - قم – ایران، الطبعة الاولی 1415

شیخ جلیل و متبحر ابو عبد الله محمد بن جعفر مشهدی حائری که به محمد بن المشهدی و ابن المشهدی شهرت دارد، صاحب کتاب مشهور «المزار» است که اصحاب ما بدان کتاب اعتماد داشتند.

سید محسن امین رحمة الله علیه

صاحب اعیان الشیعه ضمن معرفی مشهدی و کتاب او، آن را مورد اعتماد میان اصحاب معرفی می کند. او می نویسد:

محمد بن جعفر بن علی بن جعفر المشهدی صاحب کتاب المزار ... اعتمد علیه الأصحاب.

الأمین، السید محسن (متوفای1371هـ)، أعیان الشیعة، ج 9 ص 202، تحقیق وتخریج: حسن الأمین،  ناشر: دار التعارف للمطبوعات - بیروت – لبنان، سال چاپ : 1403 - 1983 م

محمد بن جعفر مشهدی صاحب کتاب «المزار» است ... این کتاب مورد اعتماد اصحاب است.

نمازی شاهرودی رحمة الله علیه

صاحب کتاب مستدرکات علم رجال الحدیث، می آورد:

محمد بن جعفر بن علی بن جعفر المشهدی الحائری ... مؤلف المزار الکبیر المشهور المعتمد عند الأصحاب.

الشاهرودی، الشیخ علی النمازی (متوفای1405هـ)، مستدرکات علم رجال الحدیث،  ج 6 ص 499، ناشر: ابن المؤلف، چاپخانه: شفق – طهران، الأولى1412هـ

محمد بن جعفر مشهدی حائری مولف «المزار الکبیر» است. کتاب او مورد اعتماد نزد اصحاب است.

فصل سوم: همسانی «المزار» موجود با نسخه­ های دیگر

در ایران تنها یک نسخه از کتاب «المزار» ابن مشهدی در کتابخانه آیت الله مرعشی رحمة الله علیه وجود دارد. آقای قیومی اصفهانی همین نسخه را تحقیق و به چاپ رسانده است. این کتاب در چند کتابخانه از کتابخانه­ های نجف هم وجود دارد.

کتابی که در کتابخانه آیت الله مرعشی رحمة الله علیه وجود دارد مربوط به دوران صفوی است و چاپ فعلی از روی همین نسخه است.

سید عبد الکریم بن طاووس رحمة الله علیه، متوفای 693 که قرابت زمانی با ابن المشهدی دارد، در «الفرحة الغَری» مطالبی را از کتاب «المزار» او نقل می کند. از جمله آن، همین غدیریه امام هادی علیه السلام است که مطابق با نسخه موجود است.

ابن طاووس، السید عبد الکریم (متوفای 693) فرحة الغری، ص 136، تحقیق: السید تحسین آل شبیب الموسوی الناشر : مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، الطبعة : الأولى، 1419 هـ.

آقا بزرگ تهرانی رحمة الله علیه از کتابی با نام «المزار» مشهدی نام می برد که در کتابخانه­های نجف موجود است. ایشان عبارات خطبه کتاب را چنین می آورد:

الحمد لله القدیم احسانه الظاهر امتنانه ... فانى قد جمعت فی کتابی هذا من فنون الزیارات للمشاهد ...

خطبه ­ای را که آقا بزرگ رحمة الله علیه از کتاب «المزار» مشهدی نقل می کند، با خطبه کتاب «المزار» موجود در ایران، یکی است. ایشان در ادامه همچنین نام مشایخ ابن مشهدی را می آورد که با نام مشایخ موجود در نسخه­ای که در دست داریم، برابری می کند.

محدث نوری رحمة الله علیه در «المستدرک» از کتاب «المزار» مشهدی یاد می کند و مواردی از جمله در جلد 10 صفحه 364، شماره حدیث 12190، سند زیارتی را نقل می کند که با نسخه موجود «المزار»، تفاوتی ندارد.

علامه مجلسی رحمة الله علیه در بحار الانوار مطالب زیادی از «المزار» نقل کرده است. جالب آنکه محققان بخش زیارات بحار الانوار، مطالب این بخش را با نسخه­های موجود در کتابخانه­ های نجف تطبیق دادند. مطالب یاد شده با نسخه کتابخانه آیت الله مرعشی رحمة الله علیه مطابقت دارد.

بنا بر این؛ خطبه کتاب، مشایخ مؤلف و سند برخی روایات از نسخه موجود، با نسخه ­های دیگر برابری می کند. این مطلب به نوبه خود قرینه­ ای است که نشان می دهد نسخه موجود «المزار»، همان است که در دست عالمان پیشین بوده است و ما را در معتبر دانستن نسخه موجود کمک می کند.

آنچه تا کنون گذشت، در قالب سه فصل مجزا بود که یک فصل آن در رابطه با اعتبار مؤلف و دو فصل آن به اعتبار کتاب «المزار» نظر داشت. اینها مستنداتی است که ما را در اعتبار بخشیدن به کتاب «المزار» و مؤلف آن، یاری می دهد.

بررسی شرح حال راویان

بعد از بیان شرح حال مؤلف کتاب المزار و اثبات انتساب این کتاب شریف به وی، در این بخش به بررسی راویان موجود در سند این روایت می پردازیم:

شاذان بن جبرئیل قمی رحمة الله علیه

مشهدی در مقدمه «المزار» می گوید روایات کتابش را از طریق مشایخ ثقات، آورده است. [فَإِنِّی قَدْ جَمَعْتُ فِی کِتَابِی هَذَا مِنْ فُنُونِ الزِّیَارَاتِ... مِمَّا اتَّصَلَتْ بِهِ مِنْ ثِقَاتِ الرُّوَاة]. بنا به شهادت مؤلف، شیخ او شاذان بن جبرئیل مورد وثوق است. علاوه بر آنکه شهید اول در کتاب «ذکری» از او با عنوان «من أجلاء فقهائنا» یاد می کند.

العاملی الجزینی، محمد بن جمال الدین مکی، الشهید الأول (متوفای786 ه‍ ـ) ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة، ج 3 ص 164، تحقیق: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ناشر: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث – قم، الطبعة الأولى 1419

محمد بن ابی القاسم الطبری رحمة الله علیه

وی نیز از جمله مشایخ بلا واسطه مشهدی به شمار می رود و در باب «زیارة أبی عبد الله الحسین علیه السلام فی یوم عاشوراء» از او روایت می آورد

المشهدی الحائری، الشیخ أبو عبد الله محمد بن جعفر بن علی (متوفاى610هـ)، المزار، ص 473، تحقیق: جواد القیومی الأصفهانی، ناشر: مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة : الأولى ، رمضان المبارک 1419هـ .

مطابق مقدمه ابن المشهدی که پیشتر گذشت، وثاقت طبری ثابت می شود. علاوه بر آنکه شیخ منتجب الدین در فهرست خود می گوید:

الشیخ الامام عماد الدین محمد بن ابى القاسم الطبری الاملی الکجى فقیه، ثقة.

الرازی، منتجب الدین بن بابویه (متوفای585هـ)، فهرست منتجب الدین، ص 107، تحقیق: سید جلال الدین محدث الأرموی، ناشر: مکتبة آیة الله العظمى المرعشی النجفی، توضیحات: بإهتمام: محمد سمامی حائری / إشراف: السید محمود المرعشی، چاپخانه: مهر – قم، چاپ: 1366 ش

عماد الدین محمد بن ابی القاسم طبری آملی، فقیه  و مورد وثوق است.

حسن بن محمد [ابوعلی] رحمة الله علیه

راوی بعدی ابوعلی حسن بن محمد طوسی، فرزند شیخ طوسی رحمة الله علیه است. منتجب الدین درباره او می گوید:

الشیخ الجلیل أبو على الحسن بن الشیخ الجلیل الموفق ابى جعفر محمد بن الحسن الطوسى فقیه، ثقة.

الرازی، منتجب الدین بن بابویه (متوفای585هـ)، فهرست منتجب الدین، ص 46، تحقیق: سید جلال الدین محدث الأرموی، ناشر: مکتبة آیة الله العظمى المرعشی النجفی، توضیحات: بإهتمام: محمد سمامی حائری / إشراف: السید محمود المرعشی، چاپخانه: مهر – قم، چاپ: 1366 ش

شیخ جلیل ابو علی فرزند ابوجعفر طوسی، فقیه و مورد وثوق است.

در «الیقین» سید بن طاووس از او با عنوان «الشیخ المفید» تعبیر شده است.

ابن طاووس الحلی،‌ السید رضی الدین علی (متوفای664هـ)، الیقین باختصاص مولانا علی (علیه السلام) بإمرة المؤمنین،‌ ص 280، تحقیق: الأنصاری،‌ ناشر: مؤسسة دار الکتاب (الجزائری)، چاپ: الأولى1413

در « روضة المتقین » مجلسی اول رحمة الله علیه، از وی با الفاظی چون «الشیخ الجلیل الفقیه النبیه» یاد شده است.

المجلسی، محمد تقی (متوفای1070هـ)، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج 1 ص 24، محقق / مصحح: موسوى کرمانى، حسین و اشتهاردى على پناه‏، ناشر: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، مکان چاپ: قم‏، سال چاپ: 1406 ق‏

شیخ طوسی رحمة الله علیه

راوی بعدی شیخ طوسی رحمة الله علیه است. عظمت و شکوه او در میان عالمان امامی بر کسی پوشیده نیست. علامه حلی رحمة الله علیه درباره شخصیت او بدین صورت می نگارد:

محمد بن الحسن بن علی الطوسی أبو جعفر شیخ الامامیة قدس الله روحه، رئیس الطائفة، جلیل القدر، عظیم المنزلة، ثقة عین، صدوق.

الحلی الأسدی، جمال الدین أبو منصور الحسن بن یوسف بن المطهر (متوفاى726هـ) خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال، ص 249، تحقیق: فضیلة الشیخ جواد القیومی، ناشر: مؤسسة نشر الفقاهة، الطبعة: الأولى، 1417هـ.

محمد بن حسن طوسی، ابوجعفر، شیخ فرقه امامیه، رئیس طایفه، مردی جلیل القدر، دارای جایگاه بلند، مورد وثوق و راستگو بود.

شیخ مفید رحمة الله علیه

شیخ مفید رحمة الله علیه راوی بعدی است. جایگاه فاخر او در میان دانشمندان امامی، شهره است. نجاشی به هنگام معرفی او می نویسد:

محمد بن محمد بن النعمان ... شیخنا واستاذنا فضله أشهر من أن یوصف فی الفقه والکلام والروایة والثقة والعلم.

النجاشی الأسدی الکوفی، ابوالعباس أحمد بن علی بن أحمد بن العباس (متوفاى450هـ)، فهرست أسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب‍ رجال النجاشی، ص 399 الی 401، تحقیق: السید موسی الشبیری الزنجانی، ناشر: مؤسسة النشر الاسلامی ـ قم، الطبعة: الخامسة، 1416هـ.

محمد بن محمد بن نعمان ... شیخ و استاد ما است و فضل او در فقه، کلام، روایت، وثاقت و دانش، مشهورتر از آن است که توصیف گردد.

ابن قولویه رحمة الله علیه

ابن قولویه رحمة الله علیه راوی دیگر است. وی همان صاحب «کامل الزیارات» است و در میان اندیشمندان امامی جایگاه بلندی را به خود اختصاص داده است. نجاشی رحمة الله علیه پیرامون شخصیت او آورده است:

جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولویه أبو القاسم ... من ثقات أصحابنا وأجلائهم فی الحدیث والفقه ... وکل ما یوصف به الناس من جمیل وثقة وفقه فهو فوقه

النجاشی الأسدی الکوفی، ابوالعباس أحمد بن علی بن أحمد بن العباس (متوفاى450هـ)، فهرست أسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب‍ رجال النجاشی، ص 123، تحقیق: السید موسی الشبیری الزنجانی، ناشر: مؤسسة النشر الاسلامی ـ قم، الطبعة: الخامسة، 1416هـ.

جعفر بن محمد بن قولویه ابوالقاسم، یکی از افراد مورد وثوق و بزرگان اصحاب ما در حدیث و فقه است. هر آنچه از زیبایی و وثاقت و فقاهت که دیگران بدان ستوده می شوند، او بالاتر از آن است.

کلینی رحمة الله علیه

کلینی صاحب کتاب «الکافی» به عنوان راوی بعدی از این سلسله است. جایگاه پر آوازه او هر کسی را بی نیاز از بیان می کند. نجاشی او را به بهترین وجه می ستاید:

محمد بن یعقوب بن إسحاق أبو جعفر الکلینی شیخ أصحابنا فی وقته بالری ووجههم وکان أوثق الناس فی الحدیث وأثبتهم.

النجاشی الأسدی الکوفی، ابوالعباس أحمد بن علی بن أحمد بن العباس (متوفاى450هـ)، فهرست أسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب‍ رجال النجاشی، ص 377، تحقیق: السید موسی الشبیری الزنجانی، ناشر: مؤسسة النشر الاسلامی ـ قم، الطبعة: الخامسة، 1416هـ.

محمد بن یعقوب کلینی بزرگ فرقه امامیه به روزگار خود در شهر ری بود. او موثق­ترین و با دقت ترین محدثان از لحاظ ضبط حدیث بوده است.

علی بن ابراهیم رحمة الله علیه

علی بن ابراهیم که راوی بعدی است، نزد امامیه مورد اعتماد است. نجاشی رحمة الله علیه می گوید:

علی بن إبراهیم بن هاشم ثقة فی الحدیث ثبت معتمد صحیح المذهب.

النجاشی الأسدی الکوفی، ابوالعباس أحمد بن علی بن أحمد بن العباس (متوفاى450هـ)، فهرست أسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب‍ رجال النجاشی، ص 260، تحقیق: السید موسی الشبیری الزنجانی، ناشر: مؤسسة النشر الاسلامی ـ قم، الطبعة: الخامسة، 1416هـ.

علی بن ابراهیم انسانی مورد وثوق در حدیث است. او فردی ثابت قدم، مورد اعتماد و دارای مذهبی درست است.

ابراهیم بن هاشم رحمة الله علیه

راوی بعدی ابراهیم بن هاشم است. آیت لله خویی در شرح حال او می نویسد:

 لا ینبغی الشک فی وثاقة إبراهیم بن هاشم ویدل على ذلک عدة أمور: الاول: أنه روى عنه ابنه علی فی تفسیره کثیرا وقد التزم فی أول کتابه بأن ما یذکره فیه قد انتهى إلیه بواسطة الثقات. الثانی:أن السید ابن طاووس ادعى الاتفاق على وثاقته. الثالث: أنه أول من نشر حدیث الکوفیین بقم والقمیون قد اعتمدوا على روایاته وفیهم من هو مستصعب فی أمر الحدیث فلو کان فیه شائبة الغمز لم یکن یتسالم على أخذ الروایة عنه وقبول قوله.

الموسوی الخوئی، السید أبو القاسم (متوفاى1411هـ)، معجم رجال الحدیث ج 1 ص 291، الطبعة الخامسة، 1413هـ ـ 1992م

هیچ تردیدی در وثاقت ابراهیم بن هاشم وجود ندارد به دلیل آنکه: اولا: فرزند او (علی بن ابراهیم) در تفسیرش از او روایت کرده است و او ملتزم شده که از افراد مورد وثوق در تفسیرش روایت کند. ثانیا: سید بن طاووس ادعا کرده که وثاقت ابراهیم بن هاشم اجماعی است. ثالثا: او اولین نفری بوده که احادیث اهل بیت علیهم السلام را در قم آورده و قمی ­ها به روایات او اعتماد داشتند در حالی که در میان قمی­ها افرادی بودند که در امر حدیث سخت گیر بودند  و اگر او را مورد اعتماد نمی دانستند این چنین احادیث او مورد قبول در میان آنان نبود.

عثمان بن سعید و ابوالقاسم بن روح رحمة الله علیهما

در این طبقه دو راوی وجود دارند. هر دو از نائبان امام مهدی علیه السلام در روزگار غیبت صغری می باشند. شیخ طوسی رحمة الله علیه عثمان بن سعید را به بزرگی توصیف می کند:

عثمان بن سعید العمری الزیات ... جلیل القدر ثقة وکیله علیه السلام.

الطوسی أبى جعفر محمد بن الحسن، الأبواب ( رجال الطوسی ) ص 401 ،‌ تحقیق : جواد القیومی الإصفهانی، چاپ : الأولى، 1415، ناشر : مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة

عثمان بن سعید عَمری، انسانی بزرگ و مورد وثوق و وکیل امام علیه السلام است.

آیت الله خوئی رحمة الله علیه درباره ابوالقاسم بن روح می گوید:

الحسین بن روح: النوبختی أبو القاسم: هو أحد السفراء و النواب الخاصة، للإمام الثانی عشر (عجل الله تعالى فرجه) و شهرة جلالته و عظمته أغنتنا عن الإطالة فی شأنه.

الموسوی الخوئی، السید أبو القاسم (متوفاى1411هـ)، معجم رجال الحدیث ج 5 ص 236، الطبعة الخامسة، 1413هـ ـ 1992م

حسین بن روح نویختی، ابوالقاسم، یکی از نائبان خاص امام دوازدهم علیه السلام است. شهرت جلالت و عظمت او ما را از طولانی کردن بحث پیرامون شخصیت او بی نیاز می کند.

جمع بندی

از مجموع آنچه گذشت، چنین به دست آمد که زیارت غدیریه امام هادی علیه السلام دارای سلسله سند بسیار قوی و ارزشمندی است. محمد بن مشهدی هم بر پایه قرائن گوناگون فردی مورد وثوق است. کتاب «المزار» او نیز نزد عالمان امامی مورد اعتماد بوده است.


موفق باشید

منبع:گروه پاسخ به شبهات موسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف

مطالب بیشتر


 نظرات شما



نام    
پست الكترونيكي:    
نظر:  
 
 
 
 
   
دریافت اطلاعات...
مقالات
دریافت اطلاعات...