اعتکاف در ایام‌البیض رجب؛ سه روز مهمانی در خانه خدا

سیزدهم تا پانزدهم رجب، که امسال حدود ۲ تا ۴ دی ۱۴۰۵ خواهد بود، در ایران روزهای اعتکاف است. به گزارش مدخل اعتکاف در ویکی‌شیعه، امروزه مراسم اعتکاف در ایران در ایام‌البیض رجب و در مساجد بزرگ بیشتر شهرها برگزار می‌شود و در برخی کشورهای دیگر هم در همین روزها رواج دارد. اعتکاف یعنی ماندن دست‌کم سه روز در مسجد، همراه با روزه و به قصد نزدیکی به خدا. این یادداشت سراغ ریشه قرآنی این عبادت و چند روایت درباره آن می‌رود.

چرا «ایام‌البیض»؟

به نوشته مدخل ایام‌البیض در ویکی‌شیعه، این نام در اصل «ایام لیالی البیض» بوده است؛ یعنی روزهای شب‌های سفید. عرب‌های قدیم روزهای ماه را بر پایه روشنایی ماه نام‌گذاری می‌کردند و چون نور ماه در شب‌های سیزدهم تا پانزدهم از شب‌های دیگر بیشتر است، این روزها را «سفید» خواندند. «اَواضِح» و «غُرّ» از نام‌های دیگر این ایام است و در «علل الشرائع» هم روایتی درباره سبب این نام‌گذاری آمده است.

معتکفان در آیه قرآن

واژه «عاکفین» در قرآن کنار طواف‌کنندگان و نمازگزاران آمده است؛ در آیه‌ای که خداوند به ابراهیم و اسماعیل (علیهماالسلام) فرمان می‌دهد خانه‌اش را پاکیزه نگه دارند:

وَإِذْ جَعَلْنَا ٱلْبَیْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا وَٱتَّخِذُوا۟ مِن مَّقَامِ إِبْرَٰهِـۧمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَآ إِلَىٰٓ إِبْرَٰهِـۧمَ وَإِسْمَٰعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِىَ لِلطَّآئِفِینَ وَٱلْعَٰکِفِینَ وَٱلرُّکَّعِ ٱلسُّجُودِ
«و [یاد کن] هنگامی را که خانه [کعبه] را محل بازگشت و امنیت مردم قرار دادیم و [گفتیم:] از مقام ابراهیم نمازگاهی برگیرید؛ و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان و معتکفان و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار پاکیزه کنید.» (بقره، ۱۲۵)

متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. صفحه آیه ۱۲۵ سوره بقره در پایگاه الوحی از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که وقتی این فرمان به ابراهیم رسید:

أَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَى الْکَعْبَةِ مِائَةً وَسَبْعِینَ رَحْمَةً، فَجَعَلَ مِنْهَا سِتِّینَ لِلطَّائِفِینَ، وَخَمْسِینَ لِلْعَاکِفِینَ، وَأَرْبَعِینَ لِلْمُصَلِّینَ، وَعِشْرِینَ لِلنَّاظِرِینَ
«خداوند عزوجل صد و هفتاد رحمت بر کعبه فرو فرستاد؛ شصت رحمت را برای طواف‌کنندگان، پنجاه را برای معتکفان، چهل را برای نمازگزاران و بیست را برای کسانی که به آن نگاه می‌کنند قرار داد.» (الوحی، بقره/۱۲۵، به نقل از مستدرک الوسائل، ج۹، ص۳۷۸)

در قرآن یک بار دیگر هم از اعتکاف یاد شده است: در آیه ۱۸۷ سوره بقره که از کسانی سخن می‌گوید که «در مساجد معتکف‌اند» و حکمی ویژه آنان را بیان می‌کند. روایات این آیه در الوحی هم به شرط مسجد برای اعتکاف پرداخته است.

سنت پیامبر

کلینی در باب اعتکاف «الکافی» از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله):

إِذَا کَانَ الْعَشْرُ الْأَوَاخِرُ اعْتَکَفَ فِی الْمَسْجِدِ، وَضُرِبَتْ لَهُ قُبَّةٌ مِنْ شَعْرٍ، وَشَمَّرَ الْمِئْزَرَ وَطَوَى فِرَاشَهُ
«هرگاه دهه آخر [ماه رمضان] فرا می‌رسید، در مسجد معتکف می‌شد؛ خیمه‌ای از موی برایش برپا می‌کردند، دامن همت به کمر می‌زد و بستر خود را جمع می‌کرد.» (الکافی، ج۴، ص۱۷۵)

در همان صفحه آمده است که جنگ بدر در ماه رمضان بود و پیامبر آن سال معتکف نشد؛ اما سال بعد بیست روز اعتکاف کرد: ده روز برای همان سال و ده روز به جبران سالی که از دست رفته بود. به گزارش ویکی‌شیعه، امروز در مسجدالنبی، در سمت شرقی ستون توبه، ستونی به نام «سریر» است که گفته می‌شود پیامبر در روزهای اعتکاف بسترش را کنار آن پهن می‌کرد.

سه روز، روزه و مسجد

اعتکاف چند شرط ساده اما جدی دارد. امام صادق (علیه‌السلام) در روایتی که «الکافی» آورده، فرموده است:

لَا یَکُونُ الِاعْتِکَافُ أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ، وَمَنِ اعْتَکَفَ صَامَ
«اعتکاف کمتر از سه روز نیست و هر که معتکف شود روزه می‌گیرد.» (الکافی، ج۴، ص۱۷۷)

در صفحه پیشین «الکافی» چند بار این جمله از امام صادق تکرار شده که «اعتکاف جز با روزه نیست». در همان صفحه، وقتی از ایشان درباره اعتکاف در مسجدهای بغداد پرسیدند، فرمود اعتکاف فقط در مسجد جماعتی است که امامی عادل در آن نماز جماعت خوانده باشد. ویکی‌شیعه توضیح می‌دهد که بیشتر فقیهان متقدم اعتکاف را به چهار مسجد الحرام، النبی، کوفه و جامع بصره محدود کرده‌اند، اما روایاتی هست که اعتکاف در مسجد جامع را هم روا می‌داند. به گفته فقیهان، پس از پایان روز دوم، ماندن روز سوم واجب می‌شود؛ معتکف جز برای ضرورت از مسجد بیرون نمی‌رود و در این روزها از عطر، جدال بر سر امور دنیا و خرید و فروش جز در حد ضرورت پرهیز می‌کند.

آنچه برای ما می‌ماند

به گزارش ویکی‌شیعه، در احادیث اعتکاف همسنگ حج و عمره شمرده شده است و پیشینه آن در ایران دست‌کم به دوره صفویه و مسجدهای قزوین و اصفهان می‌رسد. اعتکاف فرصتی است برای سه روز کم کردن صداهای بیرون و شنیدن صدای درون؛ شبیه همان خلوتی که پیامبر هر سال در حرا داشت. اگر امسال هم نتوانیم معتکف شویم، می‌توانیم در شب‌های روشن ایام‌البیض ساعتی را در مسجد محله، بی‌عجله و بی‌گوشی، به خدا بسپاریم.

منابع

• قرآن کریم، بقره، ۱۲۵ و ۱۸۷ (تنزیل)
• الوحی، روایات تفسیری آیه ۱۲۵ سوره بقره
• الوحی، روایات تفسیری آیه ۱۸۷ سوره بقره
• کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۷۵، ص۱۷۶ و ص۱۷۷ (کتاب الصیام، ابواب اعتکاف)
• ویکی‌شیعه، اعتکاف
• ویکی‌شیعه، ایام‌البیض