لیلة‌الرغائب؛ شب آرزوها در نخستین جمعه رجب و آنچه از روایتش می‌دانیم

نخستین شب جمعه ماه رجب را «لیلة‌الرغائب» می‌نامند. امسال اگر رجب طبق تقویم آغاز شود، این شب مصادف با پنج‌شنبه ۲۶ آذر ۱۴۰۵ خواهد بود. مدخل لیلة‌الرغائب در ویکی‌شیعه واژه «رغائب» را جمع «رغیبه» می‌داند؛ یعنی چیزی که دل به آن میل دارد و نیز عطای فراوان. پس این شب را می‌شود هم «شب آرزوها» ترجمه کرد و هم «شب عطاهای بزرگ». پیش از رسیدن به خود این شب، بهتر است ببینیم ماهی که این شب در آن قرار دارد چه جایگاهی دارد.

رجب؛ یکی از چهار ماه حرام

قرآن در سوره توبه از چهار ماهی سخن می‌گوید که خدا از روز آفرینش آسمان‌ها و زمین برایشان حرمت نهاده است:

إِنَّ عِدَّةَ ٱلشُّهُورِ عِندَ ٱللَّهِ ٱثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِى کِتَٰبِ ٱللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ مِنْهَآ أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَٰلِکَ ٱلدِّینُ ٱلْقَیِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا۟ فِیهِنَّ أَنفُسَکُمْ وَقَٰتِلُوا۟ ٱلْمُشْرِکِینَ کَآفَّةً کَمَا یُقَٰتِلُونَکُمْ کَآفَّةً وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلْمُتَّقِینَ
«شمار ماه‌ها نزد خدا، در کتاب خدا، از روزی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، دوازده ماه است که چهار ماه از آن‌ها حرام است. این است دین استوار؛ پس در این ماه‌ها به خود ستم نکنید، و همگی با مشرکان بجنگید چنان‌که آنان همگی با شما می‌جنگند، و بدانید که خدا با پرهیزگاران است.» (توبه، ۳۶)

متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. صفحه آیه ۳۶ سوره توبه در پایگاه الوحی روایت‌هایی را آورده که این چهار ماه را نام می‌برند. در یکی از آن‌ها پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرموده است:

مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ: رَجَبُ مُضَرٍ الَّذِی بَیْنَ جُمَادَى وَشَعْبَانَ، وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ، فَلَا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ
«چهار ماه از آن‌ها حرام است: رجبِ مُضَر که میان جمادی و شعبان است، و ذی‌القعده و ذی‌الحجه و محرم؛ پس در این ماه‌ها به خود ستم نکنید.» (الوحی، آیه ۳۶ سوره توبه، به نقل از بحار الانوار، ج۲۱، ص۳۸۰)

در روایت دیگری از همین صفحه، امام باقر (علیه‌السلام) رجب را «ماهی تنها» می‌نامد؛ سه ماه حرام دیگر پشت سر هم می‌آیند و ماه حج‌اند، اما رجب جدا از آن‌هاست و ماه عمره است. مدخل ماه رجب در ویکی‌شیعه هم روایت‌هایی را گرد آورده که از دوچندان شدن پاداش کارهای نیک در این ماه خبر می‌دهند.

روایت لیلة‌الرغائب

سید ابن‌طاووس در «اقبال الاعمال»، در فصل اعمال نخستین شب جمعه رجب، از برخی کتاب‌های اصحاب نقل می‌کند که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) پس از بیان فضیلت رجب فرمود:

لا تغفلوا عن أوّل لیلة جمعة منه، فإنّها لیلة تسمّیها الملائکة لیلة الرغائب، و ذلک انّه إذا مضى ثلث اللیل لم یبق ملک فی السماوات و الأرض الّا یجتمعون فی الکعبة و حوالیها، و یطّلع اللّه علیهم اطلاعة فیقول لهم: یا ملائکتی سلونی ما شئتم، فیقولون: ربنا حاجتنا إلیک ان تغفر لصوّام رجب، فیقول اللّه تبارک و تعالى: قد فعلت ذلک
«از نخستین شب جمعه این ماه غافل نشوید؛ شبی است که فرشتگان آن را لیلة‌الرغائب می‌نامند. چون یک‌سوم از شب بگذرد، هیچ فرشته‌ای در آسمان‌ها و زمین نمی‌ماند مگر آنکه در کعبه و پیرامون آن گرد می‌آیند. خداوند بر آنان نظر می‌کند و می‌فرماید: ای فرشتگان من، هرچه می‌خواهید از من بخواهید. می‌گویند: پروردگارا، حاجت ما این است که روزه‌داران رجب را بیامرزی. و خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: چنین کردم.» (اقبال الاعمال، ج۳، ص۱۸۵)

در ادامه همین روایت، اعمال این شب آمده است: روزه پنج‌شنبه اول رجب، و میان نماز مغرب و عشا دوازده رکعت نماز در شش نماز دورکعتی؛ در هر رکعت یک بار حمد، سه بار سوره قدر و دوازده بار سوره توحید. پس از نماز، هفتاد بار صلوات، سپس سجده و هفتاد بار ذکر «سبوح قدوس رب الملائکة و الروح». بعد از سر برداشتن، هفتاد بار «رب اغفر و ارحم و تجاوز عما تعلم انک انت العلی الاعظم»، و دوباره سجده و همان ذکر نخست؛ آنگاه نمازگزار حاجت خود را از خدا می‌خواهد.

این روایت چقدر معتبر است؟

این روایت سند متصلی ندارد. به گزارش ویکی‌شیعه، کهن‌ترین منبع شیعی آن کتاب «مفید العلوم و مبید الهموم» منسوب به خوارزمی است و ابن‌طاووس هم آن را بدون سند از کتاب‌های اصحاب آورده است. برخی عالمان اهل‌سنت آن را ساختگی دانسته‌اند. در مقابل، عالمانی چون ابن‌طاووس، علامه حلی و علامه مجلسی آن را جعلی ندانسته‌اند، و فقیهانی مانند میرزا جواد تبریزی و فاضل لنکرانی انجام این اعمال را «به قصد رجاء» روا شمرده‌اند؛ یعنی به امید پاداش، بی‌آنکه با قطع به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نسبت داده شود. این همان نگاهی است که بهتر است با آن به این شب برویم.

دری که برای «راغبان» باز است

کسی که می‌خواهد در این شب‌ها دعایی از اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بخواند، دعای روزانه رجب را در دست دارد که علامه مجلسی از امام صادق (علیه‌السلام) نقل کرده است:

خاب الوافدون على غیرک، وخسر المعترضون إلا لک، وضاع الملمون إلا بک، وأجدب المنتجعون إلا من انتجع فضلک، بابک مفتوح للراغبین، وخیرک مبذول للطالبین، وفضلک مباح للسائلین، ونیلک متاح للاملین
«ناکام ماندند آنان که بر غیر تو وارد شدند، و زیان کردند آنان که جز به تو روی آوردند، و تباه شدند آنان که جز به تو پناه بردند، و به خشکی رسیدند جویندگانی که جز فضل تو را جستند. درِ تو به روی مشتاقان باز است، خیرت برای جویندگان بی‌دریغ است، فضلت برای خواهندگان رواست و عطایت برای امیدواران آماده است.» (بحار الانوار، ج۹۸، ص۳۸۹)

«راغبین» در این دعا از همان ریشه «رغائب» است. شاید زیباترین معنای لیلة‌الرغائب همین باشد: شبی که آرزوهایمان را به جای همه درها، به درگاهی می‌بریم که به تعبیر امام صادق (علیه‌السلام) همیشه به روی مشتاقان باز است.