عکس: Vyacheslav Kirillin، ویکی‌مدیا کامنز، CC BY-SA 4.0، تغییر اندازه داده شده.
سوره تکاثر کوتاه است و کوبنده. با یک سرزنش شروع می‌شود: «فزون‌خواهی شما را سرگرم کرد تا آنجا که به گورستان رسیدید». بعد چند بار هشدار می‌دهد و در پایان، با جمله‌ای تمام می‌شود که قرن‌هاست مفسران را به بحث واداشته است:
ثُمَّ لَتُسْـَٔلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ ٱلنَّعِیمِ
«سپس در آن روز از نعمت بازخواست خواهید شد.» (تکاثر، ۸)
پرسش ساده است: این «نعیم» که از آن می‌پرسند چیست؟ آب خنکی که امروز نوشیدیم؟ سلامتی؟ یا چیزی بزرگ‌تر؟ اگر روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را که ذیل این آیه آمده کنار هم بگذاریم، پاسخ یک‌خطی نیست؛ لایه‌لایه است. مجموعه خوبی از این روایات در صفحه آیه ۸ سوره تکاثر در الوحی گرد آمده و این نوشته بیشتر بر همان تکیه دارد.
لایه نخست نعیم: خوردنی و نوشیدنی
در یکی از روایات، از امیرمؤمنان (علیه‌السلام) نقل شده که نعیم را «خرمای تازه و آب سرد» معنا کرد (بحارالأنوار، ج۷، ص۲۷۳). ابن‌عباس هم از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل می‌کند که از پنج چیز پرسیده می‌شود: سیری شکم، نوشیدنی خنک، لذت خواب، سایه خانه و اعتدال آفرینش (روضة‌الواعظین، ج۲، ص۴۹۳). این فهرست عمداً از چیزهایی ساخته شده که هر روز داریم و دیده نمی‌شوند. کسی بابت آب سرد شکر نمی‌کند مگر روزی که نداشته باشد.
اما همین‌جا روایت‌های دیگری می‌آیند و جلوی سخت‌گیری بی‌جا را می‌گیرند. امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:
ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ لَا یُحَاسَبُ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ عَلَیْهِنَّ: طَعَامٌ یَأْکُلُهُ وَثَوْبٌ یَلْبَسُهُ وَزَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعَاوِنُهُ وَیُحْصِنُ بِهَا فَرْجَهُ
«مؤمن درباره سه چیز حساب پس نمی‌دهد: غذایی که می‌خورد، لباسی که می‌پوشد و همسر شایسته‌ای که یاورش است و دامنش را پاک نگه می‌دارد.» (المحاسن، ج۲، ص۳۹۹)
در روایت دیگری آمده که هر کس نام خدا را بر غذا ببرد، از نعمت آن غذا پرسیده نمی‌شود؛ این روایت از امام صادق (علیه‌السلام) است (تفسیر نورالثقلین، ذیل تکاثر/۸). پس مسئله خودِ خوردن و آشامیدن نیست؛ مسئله غفلت است. همان چیزی که سوره با آن شروع شد: «ألهاکم»، سرگرم کرد.
لایه دوم نعیم: امنیت و تندرستی
در روایتی دیگر از امام علی (علیه‌السلام) نعیم «امنیت، سلامتی و عافیت» معرفی شده است (مجموعه ورام، ج۱، ص۴۴). این معنا یک قدم از سفره فراتر می‌رود. امنیت و سلامت چیزهایی‌اند که تا وقتی هستند، بیشتر زمینه‌اند تا نعمت؛ مثل هوا. اما بازخواست از آن‌ها یعنی بپرسند با این آرامش و این بدن سالم چه کردی؟ چه کسی از امنیت تو بهره برد و سلامت تو در چه راهی خرج شد؟
لایه سوم نعیم: نعمتی که راه را نشان می‌دهد
دسته‌ای از روایات ذیل همین آیه، نعیم را نعمت هدایت و ولایت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دانسته‌اند. در احتجاج، از امیرمؤمنان (علیه‌السلام) نقل شده که درباره حجت‌های خدا فرمود:
وَهُمُ النَّعِیمُ الَّذِی یُسْأَلُ عَنْهُ
«و ایشان همان نعمتی‌اند که از آن پرسیده می‌شود.» (الاحتجاج، به نقل تفسیر نورالثقلین)
از امام باقر (علیه‌السلام) هم نقل است: «شما تنها از حقی پرسیده می‌شوید که بر آن هستید» (الکافی، ج۶، ص۲۸۰). مدخل سوره تکاثر در ویکی‌شیعه هم به این برداشت از آیه پایانی سوره اشاره کرده است.
این سه لایه با هم ناسازگار نیستند. روایت‌ها گاهی مصداق نزدیک را می‌گویند و گاهی مصداق کامل را. آب سرد نعمت است، سلامت نعمت بزرگ‌تری است و راهنمایی که به ما یاد می‌دهد با آب و سلامت و عمرمان چه کنیم، بزرگ‌ترین است. پرسش از نعمت‌های کوچک در واقع پرسش از این است که آیا آن نعمت بزرگ را به کار بستیم یا نه.
پیوند آغاز و پایان سوره تکاثر
أَلْهَىٰکُمُ ٱلتَّکَاثُرُ
«فزون‌خواهی سرگرمتان کرد.» (تکاثر، ۱)
سوره با «تکاثر» شروع می‌شود و با «نعیم» تمام می‌شود. در میانه این دو، آدمی ایستاده که آن‌قدر سرگرم بیشتر داشتن است که آنچه را دارد نمی‌بیند. پیام سوره این نیست که نعمت را کنار بگذار؛ این است که بدان از آن می‌پرسند. کسی که این را بداند، کمتر دنبال انباشتن می‌رود و بیشتر به درست خرج کردن فکر می‌کند.
شاید برای خواندن این سوره بهترین زمان، همان لحظه‌ای باشد که لیوان آب خنکی دستمان است. یک «بسم‌الله» پیش از نوشیدن و یک «الحمدلله» پس از آن، همان کاری است که روایت امام صادق (علیه‌السلام) پیشنهاد می‌کند؛ و شاید ساده‌ترین پاسخ به پرسش آن روز.
بیشتر بخوانید: شکر نعمت؛ وظیفه‌ای فطری در برابر بخشنده
منابع