ادب گفت‌وگو در حجرات؛ حرمت پیامبر و پاسخ به یک نگرانی

گاهی از یک دستور اخلاقی، تنها صورت ظاهری آن در ذهن می‌ماند: آرام‌تر حرف بزنیم. آیه دوم سوره حجرات چنین دعوتی را در موقعیتی مشخص مطرح می‌کند؛ سخن‌گفتن در محضر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله). بااین‌حال، خواندن آیه در کنار روایتِ نگرانی ثابت‌بن‌قیس، پرسش دیگری پیش می‌آورد: چگونه می‌توان حرمت مجلس را نگه داشت و در همان حال، حال و نیت کسی را که صدای بلندی دارد فهمید؟ مدخل حجرات در الوحی امکان کنار هم دیدن این دو سوی ماجرا را فراهم می‌کند. (الوحی، حجرات/۲)^[۲]

خطاب آیه به اهل ایمان

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَرْفَعُوٓا۟ أَصْوَٰتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ ٱلنَّبِىِّ وَلَا تَجْهَرُوا۟ لَهُۥ بِٱلْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَـٰلُكُمْ وَأَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ

مضمون آیه چنین است: صدای خود را در برابر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بالاتر نبرید و با ایشان همچون گفت‌وگوی بلند با یکدیگر سخن نگویید؛ مبادا بی‌آنکه متوجه باشید، به اعمال خویش آسیب بزنید. خطاب، متوجه کسانی است که ایمان آورده‌اند؛ بنابراین ادبِ سخن بخشی از مراقبت آنان از رابطه دینی خویش است. آیه، شنونده را دعوت می‌کند به اثر شیوه بیان خود توجه کند، نه اینکه تنها درستیِ محتوای جمله‌اش را کافی بداند. (قرآن کریم، حجرات:۲)^[۱]

وقتی شنونده از سرنوشت خود می‌ترسد

در بخش مربوط به همین آیه، الوحی روایتی را به نقل از انس آورده است: ثابت‌بن‌قیس که صدایی بلند داشت، پس از شنیدن آیه نگران شد که هشدار آن شامل او باشد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) سراغ او را گرفتند و از علت کناره‌گیری‌اش پرسیدند. متن صفحه، بخشی از پاسخ حضرت را چنین نقل می‌کند:

روایت؛ بخشی از پاسخ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

لَسْتَ هُنَاکَ إِنَّکَ تَعِیشُ بِخَیْرٍ وَ تَمُوتُ بِخَیْرٍ

ترجمه این بخش: «تو در آن جایگاه نیستی؛ به نیکی زندگی می‌کنی و به نیکی از دنیا می‌روی.»

ترتیب روایت قابل تأمل است: غیبت شخص دیده می‌شود، درباره حال او پرس‌وجو می‌شود، نگرانی‌اش شنیده می‌شود و سپس پاسخ می‌گیرد. در این خوانش، یادآوری حرمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با توجه به وضعیت فرد همراه است. تعبیر بالا، قطعه‌ای مشخص از روایتِ همان صفحه است؛ نقل آن به معنای بررسی مستقل سند یا داوری درباره اعتبار همه نقل‌های این مجموعه نیست. (الوحی، تفسیر اهل‌بیت، ج۱۴، ص۵۰۸)^[۲]

بلندی صدا و معنای بی‌ادبی

در شرح آیه در تفسیر نور قرآن نیز از نگرانی ثابت و پاسخ اطمینان‌بخش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) یاد شده است. این شرح، آیه را در زمینه رعایت ادب و جایگاه رسالت توضیح می‌دهد. خواندن آن در کنار متن روایت کمک می‌کند هر صدای بلند را، بی‌توجه به موقعیت سخن و حال گوینده، نشانه یکسانی از بی‌احترامی ندانیم. این ملاحظه، مجوز بی‌ادبی هم نمی‌شود؛ توجه به موقعیت برای فهم دقیق‌تر همان مسئولیت اخلاقی لازم است. (تفسیر نور قرآن، ج۱۷، شرح حجرات:۲)^[۳]

برای خواننده امروز، می‌توان از این کنارهم‌خوانی یک تمرین اخلاقی پیشنهاد کرد: پیش از تذکر، روشن کنیم چه رفتاری به حرمت مجلس آسیب زده است؛ هنگام تذکر، راه شنیدن توضیح طرف مقابل را باز بگذاریم؛ و اگر کسی از تذکر ما دچار ترسی نابجا شد، در رفع آن بکوشیم. این پیشنهاد، کاربرد تأملیِ نویسنده برای گفت‌وگوی روزمره است؛ حکم فقهی تازه یا ادعایی درباره شأن نزول آیه نیست.

در یک جلسه آموزشی یا جمع خانوادگی، رعایت نوبت و پرهیز از تحقیر، شنیدن سخن را آسان‌تر می‌کند. در همان مجلس، پرسیدنِ «منظورت چه بود؟» ممکن است جلوی داوری شتاب‌زده را بگیرد. داستان ثابت، در صورتی که با حدود مأخذش خوانده شود، اجازه می‌دهد هم به حرمت مخاطب بیندیشیم و هم به مسئولیت خود در فهم درستِ کسی که سخن می‌گوید. پایان گفت‌وگو همیشه تندیِ یک هشدار نیست؛ گاهی پاسخِ روشنگر، نگرانی را به فهم بدل می‌کند.

تصویر: نمای امروزی مسجدالنبی در مدینه، عکس Najamuddin Shahwani، ۱۴ مارس ۲۰۱۱؛ Wikimedia Commons، مجوز CC BY 3.0؛ کوچک‌سازی بدون برش. تصویر، بازسازی صحنه روایت نیست.