تفاوت برای چه آفریده شده است؟
حجرات/۱۳ با خطاب به «مردم» آغاز می‌شود: همه از یک مرد و زن آفریده شده‌اند، سپس به ملت‌ها و قبیله‌ها تقسیم شده‌اند «تا یکدیگر را بشناسند». آیه معیار کرامت نزد خدا را تقوا معرفی می‌کند و با یادآوری علم و آگاهی خدا پایان می‌یابد. پرسش محوری این است: اگر تفاوت‌های خانوادگی، قومی و زبانی واقعیت دارند، آیه چه نسبتی میان تفاوت، شناخت و ارزش اخلاقی برقرار می‌کند؟ متن کامل آیه چنین است:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ
رسم عثمانی با متن قرآن‌دات‌کام مقابله شده است: سوره حجرات، آیه ۱۳.(قرآن‌دات‌کام، حجرات/۱۳)[۱]
از شناسایی تا شناخت متقابل
«لتعارفوا» فقط دانستن نام قبیله یا زبان دیگری نیست. این واژه در بافت آیه رابطه‌ای دوسویه را می‌رساند: دو سوی تفاوت امکان شناخت و آشنایی دارند. این توضیح زبانی، خوانشی از عبارت است؛ آیه به‌تنهایی برنامه‌ای تفصیلی برای سیاست یا جامعه‌شناسی امروز عرضه نمی‌کند. اما جهت اخلاقی آن روشن است: تفاوت‌ها دلیل حذف و تحقیر نیستند، بلکه می‌توانند راهی برای آشنایی، تشخیص مسئولیت‌ها و همکاری باشند.
صفحه ارجاعات آیه، خواننده را به گزارش‌ها و شرح‌های تفسیری ذیل حجرات/۱۳ راهنمایی می‌کند؛ این صفحه را می‌توان برای پیگیری کتاب‌شناختی دیدگاه‌های نقل‌شده به کار گرفت، اما جزئیات هیچ گزارش خاصی را بدون بررسی متن مأخذ و سند آن قطعی نمی‌گیریم.(صفحه ارجاعات حجرات/۱۳)[۲]
شرح سوره حجرات در مجموعه «أنوار القرآن» نیز تبار مشترک، تفاوت گروه‌ها و شناخته‌شدن را به هم پیوند می‌دهد و معیار تقوا را در برابر امتیازهای موروثی قرار می‌دهد.(أنوار القرآن، تفسیر حجرات)[۳] این نتیجه تفاوت را پاک نمی‌کند و نمی‌گوید تجربه تاریخی همه گروه‌ها یکسان است؛ می‌گوید وابستگی قومی یا خانوادگی به خودی خود گواه برتری اخلاقی فرد نیست. نسبت‌دادن تقوا به اشخاص نیز کار ما نیست: پایان آیه یادآور می‌شود که خداوند دانا و آگاه است، پس نیت و کردار پنهان را نمی‌توان با ظاهر نسب یا شعار سنجید.
کاربردی در گفت‌وگوی روزمره
وقتی در محیط کار، مدرسه، محله یا فضای مجازی با فردی از زبان، قوم یا پیشینه‌ای ناآشنا روبه‌رو می‌شویم، آیه پرسشی ساده پیش می‌کشد: آیا نخست می‌خواهیم او را بشناسیم، یا پیش از شنیدن تجربه‌اش در قالبی از پیش‌آماده جای می‌دهیم؟ شناخت متقابل به معنای نادیده‌گرفتن اختلاف یا چشم‌پوشی از ستم نیست؛ گفت‌وگو باید با صداقت، انصاف و حفظ حقوق همراه باشد. اگر اختلاف واقعی است، نام‌بردن دقیق از آن بهتر از تبدیل آن به داوری درباره ارزش یک ملت یا خانواده است.
برای تمرین می‌توان در یک گفت‌وگو سه کار کرد: از خود شخص درباره تجربه‌اش پرسید، حرف او را پیش از پاسخ کوتاه بازگفت تا مطمئن شویم درست فهمیده‌ایم، و میان نقد یک رفتار و تعمیم آن به همه هم‌زبانان یا هم‌تبارانش فرق گذاشت. این پیشنهادها عین الفاظ آیه نیستند، بلکه راه‌هایی برای حرکت در جهت «لتعارفوا» هستند. چنین رفتاری شناخت را از کنجکاوی یک‌طرفه به رابطه‌ای محترمانه بدل می‌کند.
پس تفاوت اجتماعی نه سند فضیلت است و نه عیب ذاتی؛ میدان شناخت و همکاری است. کرامت الهی با تقوا سنجیده می‌شود، اما تشخیص باطن انسان‌ها از دسترس داوری شتاب‌زده ما بیرون است. کاربرد مطمئن آیه، فروتنی در قضاوت، گشودگی برای شنیدن و پرهیز از تحقیر بر پایه نسب و گروه است. آیه از ما نمی‌خواهد تفاوت را انکار کنیم؛ از ما می‌خواهد آن را بهانه برتری‌جویی نکنیم.
تصویر تزیینی از برگ نسخه قرآن هندی، احتمالاً اوایل سده پانزدهم؛ برگ شامل انفال/۷۴ تا توبه/۲ است، نه حجرات/۱۳: موزه متروپولیتن، برگ 1992.145.1؛ تصویر در مالکیت عمومی.
منابع
- قرآن‌دات‌کام، متن حجرات/۱۳: سوره حجرات، آیه ۱۳.
- باقر شریف قرشی، شرح روایی ذیل حجرات/۱۳: نقل و شرح آیه.
- ناصر مکارم شیرازی و همکاران، An Enlightening Commentary into the Light of the Holy Qur'an، ج۱۷، فصل حجرات: شرح سوره حجرات.