آیه دوم سوره بقره قرآن را «کتابی که در آن تردیدی نیست و راهنمای پرهیزگاران است» معرفی می‌کند. معنای آیه را باید نخست در پیوند با جمله‌های پس از آن دید؛ آیات بعد، پرهیزگاران را با ایمان به غیب، برپاداشتن نماز و انفاق وصف می‌کنند. این سیاق، هدایت قرآن را در زندگی و منش مخاطب توضیح می‌دهد.(قرآن کریم، بقره، ۲ـ۵)[۲]
ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ
در صفحه سوره بقره در پایگاه «الوحی»، ذیل همین آیه چند روایت تفسیری گرد آمده است. در بخشی از این روایات، «ذلک الکتاب» بر قرآنی تطبیق شده که نزول آن به پیامبران پیشین وعده داده شده بود؛ در روایتی دیگر، عنوان «کتاب» با امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) پیوند می‌یابد و ایشان پیشوای هدایت معرفی می‌شوند. این روایت‌ها از میراث روایی‌اند و نباید بدون توضیح، جای ترجمه و معنای نخستین آیه نشانده شوند.(پایگاه الوحی، روایات تفسیری بقره، آیه ۲)[۱]
روایت امام باقر (علیه‌السلام)
ذلک الکتاب لا ریب فیه، قال: الکتاب امیرالمؤمنین (علیه السلام)، لا شک فیه انه امام هدى للمتقین.
«کتاب، امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است؛ تردیدی در این نیست که او پیشوای هدایت پرهیزگاران است.»
تفاوت این دو شیوه خواندن را می‌توان با تفکیک «معنای لفظی در سیاق» از «تطبیق یا لایه روایی» روشن کرد. در خوانش نخست، سخن آیه از قرآن و نقش هدایتی آن است؛ در خوانش دوم، روایت مصداق یا پیوندی را برجسته می‌کند که مفسر در سنت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) برای آیه نقل کرده است. این تفکیک اجازه می‌دهد روایت تفسیری جدی گرفته شود، بی‌آنکه عبارت آیه از بافت نزدیکش جدا بماند.(پایگاه الوحی، روایات تفسیری بقره، آیه ۲)[۱]
علامه طباطبایی در شرح آیات آغازین بقره بر پیوند آیه دوم با وصف پرهیزگاران در آیه سوم و ادامه این بخش تأکید می‌کند: تقوا یک فضیلت محدود به گروهی خاص نیست و هدایت قرآن در نسبت با این آمادگی اخلاقی و ایمانی فهم می‌شود. این توضیح سیاقی، پرسش از چگونگی هدایت را پیش می‌کشد؛ روایات منقول در «الوحی» پرسشی دیگر را برجسته می‌کنند: نسبت کتاب هدایت با راهنمایی امام چگونه در زبان تفسیر روایی بازتاب یافته است؟(علامه طباطبایی، المیزان، تفسیر بقره، آیات ۱ـ۵)[۳]
برای خواندن منصفانه این مجموعه، دو احتیاط سودمند است: نخست، متن هر روایت و مأخذی را که پایگاه برای آن ذکر می‌کند جداگانه بررسی کنیم؛ دوم، از یک روایت، حکم کلی درباره همه تفاسیر یا همه مسلمانان نسازیم. صفحه الوحی متن چند روایت را ذیل آیه فراهم می‌کند، اما به‌تنهایی جای پژوهش سندی و مقایسه نسخه‌ها را نمی‌گیرد. در نتیجه، می‌توان هم معنای قرآنی آیه را در سیاقش حفظ کرد و هم پرسید مفسران روایی چگونه آن را با جایگاه امامت پیوند داده‌اند.(پایگاه الوحی، روایات تفسیری بقره، آیه ۲؛ المیزان، بقره ۱ـ۵)[۱][۳]
تصویر تزئینیِ یک برگ از نسخه قرآن، از مجموعه خلیلی؛ این برگ مربوط به آیه مورد بحث نیست. عکاس و صاحب مجموعه: Khalili Collections؛ تصویر به‌دست Wikimedia Commons با مجوز CC BY-SA 3.0 IGO منتشر شده است. تصویر برای اندازه نمایش کوچک‌سازی شده و برش نخورده است: صفحه تصویر و مجوز [۵].
منابع
- پایگاه الوحی، «روایات سوره بقره»، روایت‌های ذیل آیه ۲. مشاهده صفحه.
- قرآن کریم، سوره بقره، آیات ۲ تا ۵؛ متن و ترجمه انگلیسی آیه ۲ در نمایه قرآن. نمایه آیات قرآن.
- سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، تفسیر سوره بقره، آیات ۱ تا ۵. متن برخط.
- Khalili Collections، تصویر «Single Folio from a Qur'an»، با مشخصات نویسنده/مجموعه و مجوز در Wikimedia Commons. صفحه پرونده تصویر؛ مجوز CC BY-SA 3.0 IGO.
- قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲؛ متن عربی مطابق متن قرآن و نشانه‌گذاری مصحف. آیه ۲ از سوره بقره.
- پایگاه الوحی، یادداشت مأخذ ذیل روایت امام باقر (علیه‌السلام): تفسیر اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، ج ۱، ص ۱۱۰؛ بحار الأنوار، ج ۲۴، ص ۳۵۱؛ و تأویل الآیات الظاهرة، ص ۳۳. مشخصات مطابق مأخذهای درج‌شده در صفحه الوحی است. متن روایت و مأخذها.