پرسش «همسر آدم از چه چیزی آفریده شد؟» گاهی چنان مطرح می‌شود که گویی آیه نساء/۱ پاسخ کالبدشناختیِ صریحی دارد. اما آیه از «نفس واحده»، زوج آن و گسترش مردان و زنان سخن می‌گوید و در پایان، تقوا و پیوندهای خویشاوندی را یادآوری می‌کند. برای جداکردن دلالت آیه از شرح‌های روایی، باید نخست متن خود آیه و سپس هر نقل را در جای خودش خواند. (قرآن کریم، نساء/۱)[۱]
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍۢ وَٰحِدَةٍۢ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَآءًۭ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ٱلَّذِى تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلْأَرْحَامَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا ﴿١﴾
در عبارت «مِنْهَا زَوْجَهَا»، ضمیر «ها» به «نفس» بازمی‌گردد؛ اما خودِ این ساختار به‌تنهایی شرح جزئیات آفرینش یا تعبیر «دنده» را بیان نمی‌کند. آیه بلافاصله از پدیدآمدن نسل انسانی از آن دو و سپس از رعایت خدا و ارحام می‌گوید. پس محور روشن متن، خاستگاه مشترک و مسئولیت اخلاقیِ برخاسته از خویشاوندی است. تعیین مصداق «نفس واحده» و چگونگی آفرینش همسر، وارد حوزه تفسیر می‌شود و باید با نسبت‌دادن روشن به مفسر یا روایت مطرح شود؛ نه آنکه نتیجه یک شرح را عینِ لفظ قرآن معرفی کنیم. (قرآن‌دات‌کام، نساء/۱؛ ویکی‌شیعه، مدخل سوره نساء)[۲][۳]
صفحه زنده الوحی برای نساء/۱ چند خوانش را کنار هم نهاده است. در یکی از نقل‌ها، علی‌بن‌ابراهیم «نفس واحده» را آدم و «زوجها» را حوا می‌خواند و آفرینش او از دنده را گزارش می‌کند. در مدخل بعد، روایتی از زراره از امام صادق (علیه‌السلام) آمده که پاسخ به همین تصور را نقل می‌کند؛ آغاز پاسخ چنین است: سُبْحَانَ اللَّهِ وَ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِيرًا
؛ یعنی خداوند از آنچه درباره ناتوانی او در آفرینش همسر آدم بدون دنده گفته‌اند، منزه و برتر است. این عبارت، گزیده‌ای از روایت است و صفحه برای ادامه آن داستانی درباره آفرینش حوا می‌آورد. الوحی مأخذهای آن را «بحارالأنوار، ج۱۱، ص۲۲۱» و «البرهان» ذکر می‌کند. (الوحی، ذیل نساء/۱، نقل زراره از امام صادق (علیه‌السلام)، به نقل از بحارالأنوار، ج۱۱، ص۲۲۱)[۴]
گزیده روایت تفسیری ـ با حذف ادامه متن:
قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا …
امام صادق (علیه‌السلام)، در نقل زراره درباره آفرینش حوا؛ الوحی، ذیل نساء/۱؛ مأخذ اعلام‌شده: بحارالأنوار، ج۱۱، ص۲۲۱. این نقل، مطابق صفحه واسطه بازتاب یافته و در این نوشته ارزیابی مستقل سندی نشده است.
نکته روشی این است که صفحه الوحی مجموعه‌ای از اقوال را عرضه می‌کند، نه اینکه صرف کنار هم‌آمدن آن‌ها اختلاف را حل کند. روایت پیشین در همان صفحه از امام صادق (علیه‌السلام) فقط نام حوا را با «حیّ» پیوند می‌دهد و عبارت آیه را بازمی‌خواند؛ نقل علی‌بن‌ابراهیم نیز برداشت دیگری دارد. وجود این تفاوت‌ها دلیل کافی برای ادعای اجماع یا داوری درباره اعتبار سند نیست. شرح علامه طباطبایی در المیزان، در توضیح «مِنْهَا»، بر هم‌سنخی و جنس مشترک تکیه می‌کند و می‌گوید از خود آیه، آفرینش حوا از دنده اثبات نمی‌شود؛ این را باید دیدگاه تفسیریِ بازتاب‌یافته در یک گفتار منتشرشده دانست، نه تنها قرائت ممکن. مقایسه دقیق، به خواننده اجازه می‌دهد میان متن قرآن، تفسیر و نقلِ منبع‌واسطه مرز بگذارد. (طباطبایی، المیزان، ذیل نساء/۱، بازتاب‌یافته در گفتاری منتشرشده در اسلام‌دات‌اورگ)[۵]
برای خواندن مسئولانه، سه پرسش را جدا نگه داریم: قرآن دقیقاً چه می‌گوید؟ هر مفسر از ضمیر و واژگان چه برداشتی دارد؟ و هر روایت با چه مأخذی نقل شده است؟ پاسخ به پرسش دوم و سوم می‌تواند مهم باشد، اما جای پاسخ نخست را نمی‌گیرد. همچنین نباید گزیده یک روایت را به‌تنهایی سندِ قطعی برای جزئیات تاریخی گرفت. پیام کاربردی آیه در پایان روشن‌تر از اختلاف بر سر جزئیات است: همه انسان‌ها به یک خاستگاه نسبت داده شده‌اند و تقوا در کنار پاسداشت ارحام آمده است. در گفت‌وگو درباره آفرینش زن و مرد، همین ترتیب یادآور می‌شود که پرسش تفسیری نباید به تحقیر یا فروکاستن منزلت یکی از دو جنس بینجامد؛ آیه از مراقبت اخلاقی و پیوند انسانی سخن می‌گوید و جزئیات افزوده را باید با برچسب منبع و درجه اطمینانشان عرضه کرد. (قرآن کریم، نساء/۱؛ الوحی، ذیل آیه)[۱][۴]
تصویر: برگ نسخه قرآن، دوره عباسی، مجموعه موزه هنر کلیولند؛ CC0 1.0. تصویر نمونه‌ای از نسخه‌پردازی قرآنی است، نه برگِ حاوی آیه نساء/۱.
منابع
- قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۱؛ متن عربی و ترجمه: Quran.com.
- Quran.com، متن و ترجمه آیه نساء/۱: آیه ۴:۱.
- ویکی‌شیعه، «سوره نساء»: گزارش محتوای سوره.
- الوحی، احادیث و تفسیرهای نقل‌شده ذیل نساء/۱، از جمله روایت زراره از امام صادق (علیه‌السلام)؛ مأخذ اعلام‌شده: بحارالأنوار، ج۱۱، ص۲۲۱: صفحه سوره نساء.
- بازتاب دیدگاه علامه طباطبایی در المیزان درباره نساء/۱: بحث «آیا زن از دنده آفریده شد؟».