دو دریا که به هم می‌رسند؛ امام علی (علیه‌السلام) و حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) در سوره الرحمن

سوره الرحمن را «عروس قرآن» خوانده‌اند؛ سوره‌ای که نعمت‌های خدا را یکی‌یکی می‌شمارد و هر بار می‌پرسد: کدام نعمت پروردگارتان را انکار می‌کنید؟ در میانه همین سوره چهار آیه کوتاه از دو دریا سخن می‌گوید که به هم می‌رسند اما در هم نمی‌آمیزند و از آن دو مروارید و مرجان بیرون می‌آید. در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) این تصویر دریایی به خانه‌ای کوچک در مدینه پیوند خورده است: خانه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها). در آستانه ایام فاطمیه، با کمک روایاتی که در صفحه آیه ۱۹ سوره الرحمن در پایگاه الوحی گرد آمده، سراغ این آیات رفته‌ایم.

چهار آیه، یک تصویر

مَرَجَ ٱلْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ ﴿١٩﴾ بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ ﴿٢٠﴾ فَبِأَىِّ ءَالَآءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿٢١﴾ یَخْرُجُ مِنْهُمَا ٱللُّؤْلُؤُ وَٱلْمَرْجَانُ
«دو دریا را روان کرد تا به هم برسند. میانشان حائلی است که از حد خود نمی‌گذرند. پس کدام‌یک از نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟ از آن دو، مروارید و مرجان بیرون می‌آید.» (الرحمن، ۱۹ تا ۲۲)

متن آیات با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. معنای ظاهری آیات روشن است: آب شیرین رودها و آب شور دریا در کنار هم جریان دارند و تا مسافتی رنگ و طعم خود را نگه می‌دارند. «برزخ» همان حائل نادیدنی میان آن‌هاست. امروز هم در محل پیوستن برخی رودها می‌توان دید که دو آب با دو رنگ متفاوت کنار هم روان‌اند و به‌سادگی در هم حل نمی‌شوند.

دو دریا در روایات اهل‌بیت

در کنار این معنای ظاهری، روایات متعددی از امام صادق و امام رضا (علیهماالسلام) لایه دیگری از این آیات را نشان می‌دهند. علامه مجلسی در «بحار الانوار» بابی با عنوان «آنان دریا و لؤلؤ و مرجان‌اند» گشوده و نخستین روایتش را از امام صادق (علیه‌السلام) آورده است:

مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ، قال: علی وفاطمة. بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ، قال: لا یبغی علی على فاطمة ولا تبغی فاطمة على علی. یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ: الحسن والحسین
«[مقصود از] «دو دریا را روان کرد تا به هم برسند» علی (علیه‌السلام) و فاطمه (سلام‌الله‌علیها) است. «میانشان حائلی است که از حد نمی‌گذرند» یعنی نه علی بر فاطمه زیاده‌روی می‌کند و نه فاطمه بر علی. «از آن دو مروارید و مرجان بیرون می‌آید» حسن و حسین (علیهماالسلام) هستند.» (بحار الانوار، ج۲۴، ص۹۷)

این برداشت تنها در منابع شیعی نیامده است. مدخل سوره الرحمن در ویکی‌شیعه یادآوری می‌کند که این تفسیر در «مجمع البیان» طبرسی و نیز در «الدر المنثور» سیوطی، از مفسران اهل‌سنت، نقل شده است. طبرسی هم نوشته است جای شگفتی نیست که این دو «دریا» خوانده شوند؛ زیرا دریا را به سبب گستردگی‌اش دریا می‌نامند و فضل و خیر این دو نیز گسترده است.

دریاهایی از دانش

شیخ صدوق در «الخصال» از امام صادق (علیه‌السلام) تعبیر دقیق‌تری نقل کرده است:

علی وفاطمة بحران من العلم عمیقان لا یبغی أحدهما على صاحبه
«علی (علیه‌السلام) و فاطمه (سلام‌الله‌علیها) دو دریای عمیق از دانش‌اند که هیچ‌یک بر دیگری زیاده‌روی نمی‌کند.» (بحار الانوار، ج۲۴، ص۹۸، به نقل از الخصال)

دریا عمیق است و آرام؛ هر چه از آن برداری کم نمی‌شود. این روایت می‌گوید عظمت این دو بزرگوار تنها در نسب و جایگاه نیست، در ژرفای دانش و معرفت است. و همین دو دریا، دو مروارید به جهان دادند. امام رضا (علیه‌السلام) در پاسخ علی بن فضیل، دامنه این مرواریدها را گسترده‌تر هم کرده است:

سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَى یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ، قَالَ: الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ وَذُرِّیَّتُهُمَا
«از ایشان درباره سخن خدای تبارک و تعالی «از آن دو مروارید و مرجان بیرون می‌آید» پرسیدم؛ فرمود: حسن و حسین (علیهماالسلام) و فرزندان آن دو.» (الوحی، آیه ۲۲ سوره الرحمن، به نقل از تفسیر فرات کوفی)

«لَا یَبْغِیَانِ»؛ درسی برای هر خانه

«بغی» یعنی پا از حد خود فراتر گذاشتن. آیه از دو دریا سخن می‌گوید که کنار هم‌اند، به هم می‌رسند، اما هیچ‌کدام دیگری را در خود حل نمی‌کند و بر او چیره نمی‌شود. وقتی روایت این وصف را به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) نسبت می‌دهد، تصویری از یک زندگی مشترک پیش چشم ما می‌گذارد: دو انسان بزرگ که هر یک شخصیت و جایگاه خود را دارند و هیچ‌کدام حق دیگری را پایمال نمی‌کند. ابن‌شهرآشوب در «المناقب» از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل کرده که درباره این پیوند فرمود:

مَرْحَباً بِبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ وَنَجْمَیْنِ یَقْتَرِنَانِ
«آفرین بر دو دریا که به هم می‌رسند و دو ستاره که کنار هم قرار می‌گیرند.» (الوحی، آیه ۱۹ سوره الرحمن، به نقل از المناقب، ج۳، ص۳۵۵)

شاید بسیاری از ما گمان کنیم آرامش خانه در این است که یکی کوتاه بیاید و دیگری غالب شود. این آیات الگوی دیگری پیشنهاد می‌کنند: همراهی بدون زیاده‌خواهی، احترام به مرزهای یکدیگر و کنار هم ماندن بی‌آنکه کسی دیگری را کوچک کند. حاصل چنین پیوندی همان است که آیه ۲۲ می‌گوید: مروارید و مرجان؛ فرزندانی که در فضای آرامش و احترام بزرگ می‌شوند.

ایام فاطمیه روزهای سوگ است و یادآوری. یکی از بهترین شکل‌های گرامیداشت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) این است که از خانه ایشان الگو بگیریم و در خانه خودمان کمی بیشتر مراقب باشیم که «لَا یَبْغِیَانِ» در رفتارمان معنا پیدا کند.