صد بار ذکر، چند دقیقه بعد از نماز؛ شاید آشناترین عبادت روزانه بسیاری از ما همین باشد. «تسبیحات حضرت زهرا» را از کودکی یاد گرفته‌ایم و گاهی آن‌قدر عادی شده که فراموش می‌کنیم پشت این صد ذکر چه داستانی است و قرآن درباره آن چه می‌گوید. در آستانه ایام فاطمیه، با کمک روایات صفحه آیه ۴۱ سوره احزاب در پایگاه الوحی سراغ این ذکر رفته‌ایم.
آیه‌ای که اندازه نمی‌گذارد
بیشتر عبادت‌ها در قرآن اندازه و زمان مشخصی دارند. نماز وقت دارد، روزه ماه دارد و حج روزهای معین. اما درباره یاد خدا، قرآن فقط یک قید آورده است: بسیار.
یَٰٓأَیُّهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُوا۟ ٱذْکُرُوا۟ ٱللَّهَ ذِکْرًۭا کَثِیرًۭا ﴿٤١﴾ وَسَبِّحُوهُ بُکْرَةًۭ وَأَصِیلًا
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید و صبح و شام او را به پاکی بستایید.» (احزاب، ۴۱ و ۴۲)
متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. پرسش طبیعی این است که «بسیار» یعنی چقدر؟ کسی که کار و زندگی و خانواده دارد، چطور می‌تواند همیشه ذاکر باشد؟ امامان (علیهم‌السلام) برای این پرسش پاسخی عملی داده‌اند.
پاسخ اهل‌بیت: یک ذکر مشخص
شیخ کلینی در بابی با عنوان «ذکر بسیار خدا» از امام صادق (علیه‌السلام) نقل کرده است:
تَسْبِیحُ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ مِنَ الذِّکْرِ الْکَثِیرِ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً
«تسبیح فاطمه زهرا از همان ذکر بسیاری است که خدای عزوجل فرموده: خدا را بسیار یاد کنید.» (الکافی، ج۲، ص۵۰۰)
این روایت راه را برای کسی که می‌خواهد به آیه عمل کند هموار می‌کند. ذکر کثیر لازم نیست کاری دست‌نیافتنی باشد. صد ذکر کوتاه پس از هر نماز، در طول روز به پانصد ذکر می‌رسد و اگر پیش از خواب هم گفته شود، شبانه‌روز با یاد خدا آغاز و ختم می‌شود. همان «صبح و شامی» که آیه بعد از آن سخن گفته است.
هدیه‌ای به جای خدمتکار
داستان این ذکر از خانه‌ای ساده در مدینه شروع می‌شود. بنا بر روایتی که شیخ صدوق در «من لا یحضره الفقیه» از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نقل کرده، حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) از سختی کارهای خانه، آسیاب کردن و آب آوردن، خسته شده بود و نزد پدر رفت تا خدمتکاری برای کمک بخواهد. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به جای خدمتکار، این ذکر را به او آموخت و فرمود این برای شما از خدمتکار بهتر است. حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) هم با رضایت پذیرفت. شرح این ماجرا و منابعش در مدخل تسبیحات حضرت زهرا در ویکی‌شیعه آمده است.
این روایت چیزی درباره نگاه اهل‌بیت به سختی‌های زندگی می‌گوید. خستگی واقعی بود و درخواست هم درخواستی معقول. اما پاسخ پیامبر این بود که نیرویی که از یاد خدا به دست می‌آید، بار را سبک‌تر می‌کند. به همین دلیل است که این تسبیح به نام حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) شناخته شد؛ چون او سبب آموزش آن بود.
چرا این‌قدر ارزشمند است؟
امام باقر (علیه‌السلام) درباره جایگاه این ذکر جمله‌ای دارد که خود دلیلش را هم در بر دارد:
مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْءٍ مِنَ التَّحْمِیدِ أَفْضَلَ مِنْ تَسْبِیحِ فَاطِمَةَ وَ لَوْ کَانَ شَیْءٌ أَفْضَلَ مِنْهُ لَنَحَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ فَاطِمَةَ
«خدا با هیچ ستایشی برتر از تسبیح فاطمه پرستش نشده است، و اگر چیزی برتر از آن بود، رسول خدا آن را به فاطمه هدیه می‌داد.» (الکافی، ج۳، ص۳۴۳)
استدلال روشن است: پدری که دخترش را بیش از همه دوست دارد، بهترین چیزی را که دارد به او می‌بخشد. در همان باب از الکافی، امام صادق (علیه‌السلام) به یکی از یارانش می‌گوید ما کودکانمان را همان‌طور که به نماز امر می‌کنیم، به تسبیح فاطمه هم امر می‌کنیم؛ پس آن را رها نکن، که هر بنده‌ای بر آن پایدار ماند، تیره‌بخت نشد.
ترتیب و آداب
ترتیب مشهور این است: سی و چهار بار «الله اکبر»، سی و سه بار «الحمدلله» و سی و سه بار «سبحان‌الله». فقیهان گفته‌اند بهتر است بلافاصله پس از نماز و پیش از برخاستن گفته شود و اگر در شمارش شک شد، بر عدد کمتر بنا گذاشته شود. اما بیش از شمارش، آنچه این ذکر را زنده نگه می‌دارد توجه است؛ اینکه هر «الله اکبر» یادآوری باشد که هیچ گرفتاری‌ای از خدا بزرگ‌تر نیست.
شاید در این روزها که به یاد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) هستیم، بهترین هدیه همین باشد که ذکر ایشان را با دقت بیشتری بگوییم؛ همان هدیه‌ای که پیامبر روزی به دخترش داد.