نمازی که جبرئیل به حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) آموخت؛ صد بار سوره قدر و صد بار سوره توحید

تسبیحات حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) را تقریباً همه می‌شناسیم، اما کمتر کسی می‌داند که در کتاب‌های دعا نمازی هم به نام ایشان ثبت شده است؛ دو رکعتی که به روایت امام صادق (علیه‌السلام)، جبرئیل آن را به حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) آموخت. این نماز در «مفاتیح الجنان» هم آمده و ایام فاطمیه، به‌ویژه سوم جمادی‌الثانی، فرصت خوبی برای آشنایی دوباره با آن است.

نمازی با آموزگاری آسمانی

محدث نوری در «مستدرک الوسائل» بابی با عنوان «استحباب نماز فاطمه و چگونگی آن» آورده و نخستین روایت آن را از امام صادق (علیه‌السلام) نقل کرده است:

کانت لأُمی فاطمة علیها السلام رکعتان تصلیهما، علّمها جبرئیل (علیه‌السلام)
«مادرم فاطمه دو رکعت نماز داشت که آن را می‌خواند؛ جبرئیل آن را به او آموخته بود.» (مستدرک الوسائل، ج۶، ص۲۹۳)

تعبیر «مادرم» در کلام امام صادق (علیه‌السلام) نشان می‌دهد این نماز در خانواده اهل‌بیت (علیهم‌السلام) سنتی شناخته‌شده و دست‌به‌دست‌شده بوده است. مدخل نماز حضرت فاطمه در ویکی‌شیعه هم یادآوری می‌کند که این نماز را برای گشوده شدن گره کارهای بزرگ مؤثر دانسته‌اند.

چگونه خوانده می‌شود؟

شیخ طوسی در مصباح المتهجد (ص۳۰۱) شیوه آن را چنین آورده است: دو رکعت است؛ در رکعت نخست پس از حمد، صد بار سوره قدر و در رکعت دوم پس از حمد، صد بار سوره توحید خوانده می‌شود و پس از سلام، تسبیح حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) گفته می‌شود. دو سوره‌ای که در این نماز تکرار می‌شوند با این دو آیه آغاز می‌شوند:

إِنَّآ أَنزَلْنَٰهُ فِى لَیْلَةِ ٱلْقَدْرِ
«ما آن [قرآن] را در شب قدر فرو فرستادیم.» (قدر، ۱)
قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ
«بگو: او خدای یگانه است.» (اخلاص، ۱)

متن آیات با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. شیخ طوسی پس از تسبیح، ذکری را هم آورده که با «سُبْحَانَ ذِی الْعِزِّ الشَّامِخِ الْمُنِیفِ» آغاز می‌شود؛ ستایش خدایی که شکوهی بلند دارد و رد پای مورچه را بر سنگ سخت و مسیر پرنده را در هوا می‌بیند. او سفارش می‌کند نمازگزار پس از آن، زانوها و ساعدهایش را برهنه کند، همه اعضای سجده را بی‌واسطه بر زمین بگذارد و حاجتش را بخواهد.

نماز «اوّابین»

این نماز به «نماز اوّابین»، یعنی نماز بازگشت‌کنندگان به سوی خدا، هم شناخته می‌شود. این نام از قرآن گرفته شده است:

رَّبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِى نُفُوسِکُمْ إِن تَکُونُوا۟ صَٰلِحِینَ فَإِنَّهُۥ کَانَ لِلْأَوَّٰبِینَ غَفُورًا
«پروردگارتان به آنچه در دل‌های شماست داناتر است. اگر شایسته باشید، او آمرزنده بازگشت‌کنندگان است.» (اسراء، ۲۵)

عیاشی در تفسیرش از ابوبصیر نقل کرده که امام صادق (علیه‌السلام) درباره همین آیه فرمود:

فی قوله «فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً» قال: هم التوابون المتعبدون
«درباره سخن خدا «او آمرزنده اوّابین است» فرمود: آنان توبه‌کنندگانِ اهل عبادت‌اند.» (تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۸۶)

در همان صفحه، روایت دیگری از امام صادق (علیه‌السلام) نمازی چهاررکعتی را، با پنجاه بار سوره توحید در هر رکعت، «نماز فاطمه» و «نماز اوّابین» نامیده است. پس در منابع بیش از یک شیوه برای نماز حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) گزارش شده و مشهورترینش همان دو رکعت با سوره‌های قدر و توحید است.

سوم جمادی‌الثانی

محدث نوری از سید بن طاووس نقل کرده که در روز سوم جمادی‌الثانی، که بنا بر این گزارش روز شهادت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) است، پس از زیارتی کوتاه، نماز زیارت یا نماز آن حضرت خوانده شود: دو رکعت که در هر رکعت پس از حمد، شصت بار سوره توحید خوانده می‌شود (مستدرک الوسائل، ج۶، ص۲۹۴). امسال این روز حدود ۲۱ یا ۲۲ آبان خواهد بود.

شاید ارزش این نماز بیش از هر چیز در همین باشد که ما را از تماشاگر بودن به همراهی می‌رساند. در روزهایی که یاد حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) را گرامی می‌داریم، دو رکعت نمازی که خود ایشان می‌خواند، پیوندی ساده و بی‌تکلف با آن بانوست؛ نمازی که می‌توان آن را در خلوت خانه و بی‌هیچ تشریفاتی به جا آورد.