ولادت امام باقر (علیه‌السلام)؛ فرزند دو امام و مادری که «صدیقه» خوانده شد

بنابر قول مشهور، امام محمد باقر (علیه‌السلام) در روز اول ماه رجب سال ۵۷ قمری در مدینه به دنیا آمد. مدخل امام باقر در ویکی‌شیعه قول دیگری را هم آورده که ولادت ایشان را سوم صفر همان سال می‌داند. درباره علم امام و لقب «باقرالعلوم» زیاد شنیده‌ایم، اما در آستانه سالروز ولادت ایشان، این بار از زاویه‌ای دیگر به این تولد نگاه می‌کنیم: از نسب این کودک و از مادری که او را به دنیا آورد.

«ذریه‌ای که برخی از برخی‌اند»

قرآن در سوره آل‌عمران پس از برشمردن برگزیدگان خدا، یعنی آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران، درباره آنان می‌گوید:

ذُرِّیَّةًۢ بَعْضُهَا مِنۢ بَعْضٍ وَٱللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ
«فرزندانی که برخی از برخی دیگرند؛ و خدا شنوای داناست.» (آل‌عمران، ۳۴)

متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. صفحه آیه ۳۴ سوره آل‌عمران در پایگاه الوحی چند روایت از اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را ذیل این آیه گرد آورده است. در یکی از آن‌ها خود امام باقر (علیه‌السلام) این آیه را چنین توضیح داده است:

ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ، فَآخِرُهَا مِنْ أَوَّلِهَا وَأَوَّلُهَا مِنْ آخِرِهَا
«[خداوند] فرموده است: «فرزندانی که برخی از برخی دیگرند»؛ پس آخرین آنان از نخستینشان است و نخستینشان از آخرینشان.» (الوحی، آیه ۳۴ سوره آل‌عمران، به نقل از تفسیر عیاشی)

در روایت دیگری از همین صفحه، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) امامان از نسل امام حسین (علیه‌السلام) را یکی‌یکی معرفی می‌کند و درباره فرزند امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید:

وَیُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِ عَلِیٍّ (علیه‌السلام) وَلَداً اسْمُهُ اسْمِی وَیُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ کَلِمَةَ الْحَقِّ وَلِسَانَ الصِّدْقِ
«و خداوند از صلب علی (علیه‌السلام) فرزندی بیرون می‌آورد که نامش نام من است و از صلب او کلمه حق و زبان راستی را بیرون می‌آورد.» (الوحی، آیه ۳۴ سوره آل‌عمران، به نقل از کفایة الاثر)

«کلمه حق و زبان راستی» در ادامه همین روایت، امام صادق (علیه‌السلام) معرفی شده است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در پایان این معرفی همین آیه را تلاوت کرد: «ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ».

نخستین کسی که دو نسب در او جمع شد

کلینی در باب ولادت امام باقر در «الکافی» می‌نویسد مادر ایشان «ام عبدالله» دختر امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) بود. پدرش امام سجاد (علیه‌السلام) نوه امام حسین (علیه‌السلام) بود. پس این کودک از دو سو به امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه (علیهماالسلام) می‌رسید. ابن‌شهرآشوب در «المناقب» این ویژگی را این‌گونه بیان کرده است:

هاشمی من هاشمیین، علوی من علویین وفاطمی من فاطمیین، لانه أول من اجتمعت له ولادة الحسن والحسین
«[امام باقر] هاشمی از دو هاشمی، علوی از دو علوی و فاطمی از دو فاطمی است؛ زیرا او نخستین کسی است که نسب امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) در او جمع شد.» (بحار الانوار، ج۴۶، ص۲۱۵، به نقل از المناقب)

اگر آیه آل‌عمران را کنار این گزارش بگذاریم، معنای «برخی از برخی» برای امام باقر (علیه‌السلام) معنایی ملموس‌تر هم پیدا می‌کند. دو شاخه‌ای که از یک خانه روییده بودند، در او دوباره به هم رسیدند.

مادری که دیوار به احترامش ایستاد

کلینی در همان باب، از زبان خود امام باقر (علیه‌السلام) خاطره‌ای از مادرش نقل می‌کند:

کَانَتْ أُمِّی قَاعِدَةً عِنْدَ جِدَارٍ فَتَصَدَّعَ الْجِدَارُ وَسَمِعْنَا هَدَّةً شَدِیدَةً، فَقَالَتْ بِیَدِهَا: لَا وَحَقِّ الْمُصْطَفَى مَا أَذِنَ اللَّهُ لَکَ فِی السُّقُوطِ، فَبَقِیَ مُعَلَّقاً فِی الْجَوِّ حَتَّى جَازَتْهُ، فَتَصَدَّقَ أَبِی عَنْهَا بِمِائَةِ دِینَارٍ
«مادرم کنار دیواری نشسته بود که دیوار شکاف برداشت و صدای ریزش سختی شنیدیم. مادرم با دستش اشاره کرد و گفت: نه، به حق مصطفی، خدا به تو اجازه فرو ریختن نداده است. دیوار همچنان در هوا معلق ماند تا مادرم از کنارش گذشت؛ و پدرم به شکرانه این، صد دینار از طرف او صدقه داد.» (الکافی، ج۱، ص۴۶۹)

شیوه واکنش امام سجاد (علیه‌السلام) هم درس‌آموز است: پس از سلامت همسرش، پیش از هر کاری صدقه داد. امام صادق (علیه‌السلام) هم روزی از این مادربزرگ یاد کرد و فرمود:

کَانَتْ صِدِّیقَةً لَمْ تُدْرَکْ فِی آلِ الْحَسَنِ امْرَأَةٌ مِثْلُهَا
«او صدیقه بود؛ در خاندان حسن زنی همانند او دیده نشد.» (الکافی، ج۱، ص۴۶۹)

میلادی برای همه خانه‌ها

«صدیقه» لقبی است که پیش از این برای حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) شنیده‌ایم. اینکه امام صادق (علیه‌السلام) همین وصف را برای نوه ایشان به کار برده، نشان می‌دهد که امام باقر (علیه‌السلام) در دامن مادری بزرگ شد که راستی و ایمانش را امام معصوم گواهی داده بود. سالروز ولادت امام پنجم فرصتی است تا به جز علم آن حضرت، به این ریشه هم توجه کنیم. شکافنده دانش در خانه‌ای به دنیا آمد که هم پدرش و هم مادرش از خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بودند.