فردا، جمعه ۲۴ مهر ۱۴۰۵، سالروز ولادت حضرت زینب کبری (سلام‌الله‌علیها) و روز پرستار است. نام‌گذاری این روز تصادفی نیست. بانویی که پس از عاشورا بیمار، کودک، زن داغدیده و امام زمان خویش را در سخت‌ترین شرایط تاریخ حفظ کرد، الگوی کامل «اخلاق مراقبت» است. در این نوشتار، با تکیه بر منابع معتبر شیعه و روایات پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و ائمه اطهار (علیهم‌السلام)، نشان می‌دهیم که پرستاری در فرهنگ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نه فقط یک شغل، بلکه عبادتی بزرگ است.
تاریخ روز پرستار ۱۴۰۵
روز پرستار در تقویم رسمی ایران با سالروز ولادت حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) یعنی پنجم جمادی‌الاول هم‌زمان است. در سال ۱۴۰۵ این مناسبت مصادف است با جمعه ۲۴ مهر ۱۴۰۵ (۵ جمادی‌الاول ۱۴۴۸ / ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶). چون تقویم قمری هر سال حدود ده تا یازده روز جلوتر می‌آید، روز پرستار در تقویم شمسی ثابت نیست و سال آینده (۱۴۰۶) حدود ۱۳ یا ۱۴ مهر خواهد بود.
درباره خود تاریخ ولادت نیز میان منابع اختلاف هست؛ برخی منابع ولادت ایشان را در پنجم جمادی‌الاول سال پنجم و برخی سال ششم هجری در مدینه دانسته‌اند (ویکی‌شیعه، مدخل «زینب بنت علی»).
چرا ولادت حضرت زینب روز پرستار شد
در ایران روز ولادت حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) «روز پرستار» نام‌گذاری شده و سبب آن را پرستاری ایشان از امام سجاد (علیه‌السلام) و دیگر بیماران و اسیران کربلا دانسته‌اند (ویکی‌شیعه، مدخل «زینب بنت علی»، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه). نویسندگان سیره، سه رسالت اصلی ایشان پس از عاشورا را چنین برشمرده‌اند: «سرپرستیِ بازماندگان، حمایت و نگهبانی از امام سجاد (علیه‌السلام)، و ابلاغ پیام شهیدان به مردم» (همان، به نقل از محمدی اشتهاردی).
دو رسالت از این سه، مستقیماً «مراقبت» است: مراقبت از جان بیمار و مراقبت از خانواده‌ای بی‌پناه. رسالت سوم نیز مراقبت از حقیقت است. از همین رو، پرستاری در نگاه زینبی هم بدن را در بر می‌گیرد و هم روان و کرامت انسان را.
برای آشنایی بیشتر با شخصیت علمی و استواری ایشان، مقاله «حضرت زینب کبری (سلام‌الله‌علیها)؛ دانش، پایداری و پاسداری از حقیقت» را در همین سایت بخوانید.
زینب (سلام‌الله‌علیها) پرستار کاروان کربلا
پرستار امام بیمار: امام سجاد (علیه‌السلام) در روزهای عاشورا بیمار بود و همین بیماری به تقدیر الهی سبب ماند و حفظ نسل امامت شد. شیخ مفید گزارش کرده است که در دارالاماره کوفه، عبیدالله بن زیاد تصمیم به کشتن امام سجاد (علیه‌السلام) گرفت؛ اما حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) مانع شد و به ابن‌زیاد گفت اگر قرار است او را بکشد، باید وی را نیز همراهش بکشد (ویکی‌شیعه، مدخل «زینب بنت علی»، به نقل از شیخ مفید، الارشاد). این بالاترین درجه پرستاری است: پرستاری که جان خود را سپر جان بیمار می‌کند.
کنار بستر بیمار، در شب عاشورا: امام سجاد (علیه‌السلام) نقل می‌کند که در شب عاشورا عمه‌اش زینب (سلام‌الله‌علیها) کنار بستر او نشسته بود (همان، به نقل از شیخ مفید). همان شب، امام حسین (علیه‌السلام) خواهر را به صبر سفارش کرد؛ صبری که در روزهای بعد سرمایه اصلی پرستار کاروان شد.
سرپرست کاروان: به گزارش منابع تاریخی، رهبری کاروان اسیران از کربلا تا کوفه و شام بر عهده ایشان بود (همان). مراقبت از کودکان یتیم، زنان داغدار و اسیران خسته در مسیری طولانی، یعنی پرستاری روزانه از ده‌ها انسان آسیب‌دیده در بدترین شرایط.
عبادت در دل خدمت: از امام سجاد (علیه‌السلام) نقل شده که با وجود سختی‌های فراوان مسیر شام، نماز شب حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) ترک نشد (همان). این یعنی مراقبت از دیگران، مراقبت از روح خویش را تعطیل نمی‌کند؛ درسی بزرگ برای پرستاری که در شیفت‌های طولانی فرسوده می‌شود.
امام سجاد (علیه‌السلام) پس از خطبه عمه‌اش در کوفه درباره ایشان فرمود:
«أَنْتِ بِحَمْدِ اللَّهِ عَالِمَةٌ غَیْرُ مُعَلَّمَةٍ، فَهِمَةٌ غَیْرُ مُفَهَّمَةٍ»
«خدای را سپاس که تو عالمی هستی که نزد کسی نیاموخته‌ای، و فهیمی هستی که نیاز به فهماندن دیگران نداری.» (طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۳۰۵)
متن کامل و شرح سخنان ایشان در شام را در مقاله «خطبه حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) در شام؛ متن کامل، ترجمه و پیام ماندگار» بخوانید.
عیادت و پرستاری بیمار در روایات ائمه
پرستاری در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بر چند پایه استوار است: همدردی با بیمار، رفتن به سراغ او، برآوردن نیازش و دلداری دادن به او.
۱. رفتن به عیادت بیمار، نخستین گام خدمت. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:
«سِرْ مِیلًا عُدْ مَرِیضاً، سِرْ مِیلَیْنِ شَیِّعْ جَنَازَةً، سِرْ ثَلَاثَةَ أَمْیَالٍ أَجِبْ دَعْوَةً، سِرْ أَرْبَعَةَ أَمْیَالٍ زُرْ أَخاً فِی اللَّهِ، سِرْ خَمْسَةَ أَمْیَالٍ أَجِبِ الْمَلْهُوفَ، سِرْ سِتَّةَ أَمْیَالٍ انْصُرِ الْمَظْلُومَ، وَ عَلَیْکَ بِالاسْتِغْفَارِ»
«یک میل برو و بیماری را عیادت کن؛ دو میل برو و جنازه‌ای را تشییع کن؛ سه میل برو و دعوتی را پاسخ گو؛ چهار میل برو و برادر دینی را برای خدا دیدار کن؛ پنج میل برو و به داد درمانده‌ای برس؛ شش میل برو و مظلومی را یاری کن؛ و بر تو باد به استغفار.» (حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۳۴۴؛ به نقل از الوحی، تفسیر آیه ۱۰ سوره حجرات)
۲. درد یک مؤمن، بی‌خوابی دیگران. امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ بَنُو أَبٍ وَ أُمٍّ، وَ إِذَا ضَرَبَ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ عِرْقٌ سَهِرَ لَهُ الْآخَرُونَ»
«مؤمنان برادر یکدیگرند، فرزندان یک پدر و یک مادر؛ و اگر رگی در یکی از ایشان به درد آید، دیگران برای او بیدار می‌مانند.» (مجلسی، بحارالأنوار، ج۷۱، ص۲۶۴؛ به نقل از الوحی)
این روایت گویی توصیف شب‌بیداری پرستاران است؛ کسانی که به خاطر درد دیگری، شب را بیدار می‌مانند.
۳. همدردی، مانند یک پیکر. امام صادق (علیه‌السلام) فرمود:
«الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ کَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ، إِنِ اشْتَکَى شَیْئاً مِنْهُ وَجَدَ أَلَمَ ذَلِکَ فِی سَائِرِ جَسَدِهِ»
«مؤمن برادر مؤمن است، همانند یک پیکر؛ اگر عضوی از آن به درد آید، درد آن را در همه پیکر می‌یابد.» (مجلسی، بحارالأنوار، ج۵۸، ص۱۴۸؛ به نقل از الوحی)
۴. خدمت به یکدیگر، شأن مؤمن. جمیل می‌گوید از امام صادق (علیه‌السلام) شنیدم:
«الْمُؤْمِنُونَ خَدَمٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ. قُلْتُ: وَ کَیْفَ یَکُونُونَ خَدَماً بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ؟ فَقَالَ: یُفِیدُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً»
«مؤمنان خدمتگزار یکدیگرند.» گفتم: چگونه خدمتگزار یکدیگرند؟ فرمود: «به یکدیگر سود می‌رسانند.» (حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۷، ص۸۷؛ به نقل از الوحی)
۵. گره‌گشایی از گرفتار. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:
«مَنْ کَانَ فِی حَاجَةِ أَخِیهِ کَانَ اللَّهُ فِی حَاجَتِهِ، وَ مَنْ فَرَّجَ عَنْ مُسْلِمٍ کُرْبَةً فَرَّجَ اللَّهُ بِهَا عَنْهُ کُرْبَةً مِنْ کُرَبِ یَوْمِ الْقِیَامَةِ»
«هرکس در پی برآوردن نیاز برادرش باشد، خدا نیاز او را برمی‌آورد؛ و هرکس اندوهی را از مسلمانی برطرف کند، خدا در برابر آن اندوهی از اندوه‌های روز قیامت را از او برطرف می‌کند.» (تفسیر نورالثقلین؛ به نقل از الوحی، تفسیر آیه ۱۰ سوره حجرات)
۶. پاداش بیمار صبور. پرستار باید بداند که بیمارش در پیشگاه خدا چه جایگاهی دارد. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از خداوند نقل فرمود:
«قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: مَنْ مَرِضَ ثَلَاثاً فَلَمْ یَشْکُ إِلَى أَحَدٍ مِنْ عُوَّادِهِ أَبْدَلْتُهُ لَحْماً خَیْراً مِنْ لَحْمِهِ وَ دَماً خَیْراً مِنْ دَمِهِ، فَإِنْ عَافَیْتُهُ عَافَیْتُهُ وَ لَا ذَنْبَ لَهُ، وَ إِنْ قَبَضْتُهُ قَبَضْتُهُ إِلَى رَحْمَتِی»
«خدای عزوجل فرمود: هرکس سه روز بیمار شود و نزد هیچ‌یک از عیادت‌کنندگانش شکایت نکند، گوشتی بهتر از گوشتش و خونی بهتر از خونش به او می‌دهم؛ اگر شفایش دهم، بی‌گناه شفا یافته است و اگر جانش را بگیرم، او را به سوی رحمتم می‌برم.» (کلینی، الکافی، ج۳، ص۱۱۵؛ به نقل از الوحی، تفسیر آیه ۸۰ سوره شعراء)
امام صادق (علیه‌السلام) نیز فرمود:
«مَنِ اشْتَکَى لَیْلَةً فَقَبِلَهَا بِقَبُولِهَا وَ أَدَّى إِلَى اللَّهِ شُکْرَهَا کَانَتْ کَعِبَادَةِ سِتِّینَ سَنَةً. قَالَ أَبِی فَقُلْتُ لَهُ: مَا قَبُولُهَا؟ قَالَ: یَصْبِرُ عَلَیْهَا وَ لَا یُخْبِرُ بِمَا کَانَ فِیهَا، فَإِذَا أَصْبَحَ حَمِدَ اللَّهَ عَلَى مَا کَانَ»
«هرکس شبی بیمار شود و آن را نیکو بپذیرد و شکرش را به جا آورد، همچون عبادت شصت سال است.» پرسیده شد: نیکو پذیرفتنش چیست؟ فرمود: «بر آن صبر کند، از آنچه بر او گذشته شکوه نکند و چون صبح شد، خدا را بر آنچه بوده سپاس گوید.» (کلینی، الکافی، ج۳، ص۱۱۶؛ به نقل از الوحی)
۷. ادب گفت‌وگو با بیمار. امام صادق (علیه‌السلام) در پاسخ به اینکه بیمار چه اندازه می‌تواند از حال خود بگوید، فرمود که گفتن «امروز تب کردم و دیشب نخوابیدم» شکایت نیست؛ شکایت آن است که بگوید: «به بلایی گرفتار شدم که هیچ‌کس گرفتار نشده است»:
«إِنَّ الرَّجُلَ یَقُولُ حُمِمْتُ الْیَوْمَ وَ سَهِرْتُ الْبَارِحَةَ وَ قَدْ صَدَقَ، وَ لَیْسَ هَذَا شَکَاةً، وَ إِنَّمَا الشَّکْوَى أَنْ یَقُولَ لَقَدِ ابْتُلِیتُ بِمَا لَمْ یُبْتَلَ بِهِ أَحَدٌ» (حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۴۱۰؛ به نقل از الوحی)
پس پرستار باید شنونده‌ای صبور باشد و بیمار را به گفتن حال خود تشویق کند؛ زیرا گزارش درد، شکایت از خدا نیست.
۸. تبسم پیامبر بر بی‌تابی بیمار. عبدالله بن مسعود نقل می‌کند که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) تبسم کرد و فرمود:
«عَجِبْتُ مِنَ الْمُؤْمِنِ وَ جَزَعِهِ مِنَ السُّقْمِ، وَ لَوْ یَعْلَمُ مَا لَهُ فِی السُّقْمِ مِنَ الثَّوَابِ لَأَحَبَّ أَنْ لَا یَزَالَ سَقِیماً حَتَّى یَلْقَى رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ»
«از مؤمن و بی‌تابی‌اش در بیماری در شگفتم؛ اگر می‌دانست در بیماری چه پاداشی دارد، دوست می‌داشت پیوسته بیمار باشد تا پروردگارش را دیدار کند.» (صدوق، الأمالی، ص۵۰۱؛ به نقل از الوحی)
یکی از زیباترین کارهای پرستار، رساندن همین امید به بیمار است.
مراقبت در نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه
نهج‌البلاغه: امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در عهدنامه مالک اشتر، دستوری می‌دهد که منشور هر کسی است که مسئول مراقبت از دیگران است:
«وَ أَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ، وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ، وَ اللُّطْفَ بِهِمْ ... فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ، وَ إِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ، یَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ، وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ»
«قلبت را از مهربانی، محبت و لطف به مردم سرشار کن ... زیرا آنان دو دسته‌اند: یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش همانند تو؛ از آنان لغزش سر می‌زند و بیماری‌ها و ناتوانی‌ها بر آنان عارض می‌شود.» (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳)
جمله «نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ» پایه اخلاق پرستاری است: پرستار به هر بیماری، با هر دین و قومیتی، به عنوان انسانی هم‌سرشت خود خدمت می‌کند.
صحیفه سجادیه: امام سجاد (علیه‌السلام)، همان بیماری که حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) از او پرستاری کرد، در دعای پانزدهم صحیفه، دعایی ویژه هنگام بیماری دارد:
«اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَى مَا لَمْ أَزَلْ أَتَصَرَّفُ فِیهِ مِنْ سَلَامَةِ بَدَنِی، وَ لَکَ الْحَمْدُ عَلَى مَا أَحْدَثْتَ بِی مِنْ عِلَّةٍ فِی جَسَدِی»
«خدایا! تو را سپاس بر تندرستی بدنم که پیوسته از آن برخوردار بودم، و تو را سپاس بر بیماری‌ای که در جسمم پدید آوردی.» (صحیفه سجادیه، دعای ۱۵)
امام در ادامه این دعا بیماری را مایه سبک شدن گناهان، یادآوری نعمت‌ها و هشداری برای توبه می‌داند (ویکی‌شیعه، مدخل «دعای پانزدهم صحیفه سجادیه»). خواندن این دعا کنار بستر بیمار، می‌تواند آرامش روحی او را بیشتر کند.
پیام برای پرستاران امروز
- حفظ جان، حتی با هزینه: حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) در برابر ابن‌زیاد ایستاد تا جان بیمار حفظ شود. پرستار امروز نیز در برابر خطر، خستگی و بیماری‌های واگیر، جان بیمار را مقدم می‌دارد.
- شب‌بیداری عبادت است: روایت «سَهِرَ لَهُ الْآخَرُونَ» نشان می‌دهد بیدار ماندن برای درد دیگری، نشانه برادری ایمانی است.
- کرامت همه انسان‌ها: بیمار یا برادر دینی است یا «نظیر در آفرینش»؛ خدمت به او بدون تبعیض است.
- مراقبت از خود: نماز شب حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) در مسیر اسارت ترک نشد؛ پرستار نیز برای ماندن در مسیر خدمت، به تغذیه روح خود نیاز دارد.
- امید دادن: رساندن بشارت روایات درباره پاداش بیمار صبور، بخشی از درمان روان بیمار است.
متن تبریک کوتاه
- ولادت حضرت زینب کبری (سلام‌الله‌علیها)، پرستار کاروان کربلا، و روز پرستار بر همه فرشتگان سپیدپوش مبارک باد.
- «إِذَا ضَرَبَ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ عِرْقٌ سَهِرَ لَهُ الْآخَرُونَ»؛ سپاس از شما که برای درد دیگران بیدار می‌مانید. روز پرستار مبارک.
- به احترام دست‌هایی که زینب‌وار مرهم می‌گذارند؛ روز پرستار و میلاد عقیله بنی‌هاشم (سلام‌الله‌علیها) مبارک.
- «الْمُؤْمِنُونَ خَدَمٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ»؛ روز خدمتگزاران بی‌ادعای سلامت مبارک.
منابع
- قرآن کریم.
- نهج‌البلاغه، نامه ۵۳ (عهدنامه مالک اشتر): https://fa.wikishia.net/view/عهدنامه_مالک_اشتر
- صحیفه سجادیه، دعای ۱۵: https://fa.wikishia.net/view/دعای_پانزدهم_صحیفه_سجادیه
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۳.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، ج۵۸ و ج۷۱.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲، ج۱۱ و ج۲۷.
- شیخ صدوق، الأمالی.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۲.
- شیخ مفید، الارشاد.
- حویزی، تفسیر نورالثقلین.
- الوحی، تفسیر روایی اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، احادیث آیه ۱۰ سوره حجرات: https://alvahy.com/حجرات/10
- الوحی، احادیث آیه ۸۰ سوره شعراء: https://alvahy.com/شعراء/80
- ویکی‌شیعه، مدخل «زینب بنت علی»: https://fa.wikishia.net/view/زینب_بنت_علی