ولادت امام جواد (علیه‌السلام)؛ مولود پربرکت و امامی که در کودکی حجت شد

در تقویم‌های ما دهم رجب سالروز ولادت امام محمد تقی (علیه‌السلام) است؛ امامی که بیشتر با لقب «جواد» او را می‌شناسیم. مدخل امام جواد در ویکی‌شیعه یادآوری می‌کند که درباره روز و ماه این ولادت اختلاف هست: بیشتر منابع کهن آن را در ماه رمضان سال ۱۹۵ قمری در مدینه نوشته‌اند و شیخ طوسی در «مصباح المتهجد» دهم رجب را آورده است. مادر ایشان بانویی از خاندان ماریه قبطیه بود که منابع با نام‌هایی چون سبیکه و خیزران از او یاد کرده‌اند و نام خیزران را امام رضا (علیه‌السلام) برایش برگزید. این یادداشت می‌کوشد نشان دهد چرا این تولد برای شیعیان آن روزگار مهم بود و قرآن درباره امامت در کودکی چه می‌گوید.

انتظاری که با یک تولد به پایان رسید

امام رضا (علیه‌السلام) سال‌ها فرزندی نداشت و همین موضوع بهانه‌ای به دست واقفیان داده بود؛ گروهی که امامت را در امام کاظم (علیه‌السلام) متوقف می‌دانستند. کلینی در «الکافی» نقل می‌کند که ابن‌قیاما واسطی، که خود از واقفیان بود، نزد امام رفت و پرسید آیا ممکن است در یک زمان دو امام باشند. امام فرمود نه، مگر آنکه یکی از آن دو خاموش باشد. ابن‌قیاما گفت: شما که امام خاموشی در کنار خود ندارید. امام پاسخ داد:

وَاللَّهِ لَیَجْعَلَنَّ اللَّهُ مِنِّی مَا یُثْبِتُ بِهِ الْحَقَّ وَأَهْلَهُ وَیَمْحَقُ بِهِ الْبَاطِلَ وَأَهْلَهُ
«به خدا سوگند، خداوند از من کسی را پدید خواهد آورد که حق و اهل حق را با او استوار کند و باطل و اهل باطل را با او از میان ببرد.» (الکافی، ج۱، ص۳۲۱)

راوی می‌گوید یک سال بعد ابوجعفر (علیه‌السلام) به دنیا آمد. در همان صفحه، ابویحیی صنعانی روزی را به یاد می‌آورد که نوزاد را نزد پدرش آوردند و امام رضا (علیه‌السلام) فرمود:

هَذَا الْمَوْلُودُ الَّذِی لَمْ یُولَدْ مَوْلُودٌ أَعْظَمُ بَرَکَةً عَلَى شِیعَتِنَا مِنْهُ
«این همان نوزادی است که برای شیعیان ما نوزادی پربرکت‌تر از او به دنیا نیامده است.» (الکافی، ج۱، ص۳۲۱)

معنای این برکت چند سال بعد روشن‌تر شد. امام رضا (علیه‌السلام) در سال ۲۰۳ قمری در توس به شهادت رسید و امامت به فرزندی رسید که حدود هشت سال داشت. شیعیان پیش از آن امامی در این سن ندیده بودند و پرسش از سن امام، پرسش جدی آن روزها بود.

«وَآتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا»

قرآن پیش‌تر پاسخ این پرسش را داده بود. در سوره مریم، پس از بشارت تولد یحیی به زکریا، می‌خوانیم:

یَٰیَحْیَىٰ خُذِ ٱلْکِتَٰبَ بِقُوَّةٍ وَءَاتَیْنَٰهُ ٱلْحُکْمَ صَبِیًّا
«ای یحیی، کتاب [خدا] را با قوت بگیر؛ و در کودکی به او حکم [و نبوت] دادیم.» (مریم، ۱۲)

متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. صفحه آیه ۱۲ سوره مریم در پایگاه الوحی روایت‌های اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را ذیل این آیه گرد آورده است. در یکی از آن‌ها امام باقر (علیه‌السلام) توضیح می‌دهد که پس از زکریا حجت خدا چه کسی بود:

فَوَرِثَهُ ابْنُهُ یَحْیَى الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَهُوَ صَبِیٌّ صَغِیرٌ
«پس پسرش یحیی کتاب و حکمت را از او به ارث برد، در حالی که کودکی خردسال بود.» (الوحی، آیه ۱۲ سوره مریم، به نقل از الکافی)

امام جواد (علیه‌السلام) خود همین آیه را برای یارانش خواند. علی بن اسباط می‌گوید روزی امام را دیدم و با دقت به قد و قامتش نگاه می‌کردم تا برای دوستانمان در مصر توصیفش کنم. در همین حال امام نشست و فرمود:

یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ احْتَجَّ فِی الْإِمَامَةِ بِمِثْلِ مَا احْتَجَّ بِهِ فِی النُّبُوَّةِ فَقَالَ: وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا، وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً؛ فَقَدْ یَجُوزُ أَنْ یُؤْتَى الْحِکْمَةَ وَهُوَ صَبِیٌّ، وَیَجُوزُ أَنْ یُؤْتَاهَا وَهُوَ ابْنُ أَرْبَعِینَ سَنَةً
«ای علی، خداوند در امامت همان‌گونه حجت آورده که در نبوت آورده است؛ فرموده: «و در کودکی به او حکم دادیم» و نیز فرموده: «و چون به کمال نیرویش رسید و به چهل سالگی رسید». پس ممکن است حکمت در کودکی به کسی داده شود و ممکن است در چهل سالگی داده شود.» (الکافی، ج۱، ص۳۸۴)

استدلال امام ساده و روشن است: ملاک، انتخاب خداست نه شمار سال‌ها. اگر یحیی در کودکی پیامبر شد و عیسی در گهواره سخن گفت، امامت کودکی که خدا او را برگزیده عجیب‌تر از آن نیست.

کودکی که برای بازی آفریده نشده بود

در صفحه الوحی روایتی هم از امام هادی (علیه‌السلام)، فرزند امام جواد (علیه‌السلام)، آمده که یکی از جلوه‌های «حکم» یحیی را نشان می‌دهد. کودکان به یحیی گفتند بیا با هم بازی کنیم و او پاسخ داد:

وَاللَّهِ مَا لِلَّعِبِ خُلِقْنَا، وَإِنَّمَا خُلِقْنَا لِلْجِدِّ لِأَمْرٍ عَظِیمٍ
«به خدا سوگند ما برای بازی آفریده نشده‌ایم؛ ما برای کوشش و برای کاری بزرگ آفریده شده‌ایم.» (الوحی، آیه ۱۲ سوره مریم، به نقل از بحار الانوار، ج۱۴، ص۱۸۵)

این جمله را می‌توان وصف حال امام جواد (علیه‌السلام) هم دانست. به گزارش منابع، شیعیان آن حضرت را بارها با پرسش‌های علمی آزمودند و همین پرسش‌ها و پاسخ‌ها بخش بزرگی از میراث او را ساخته است. عمر ایشان کوتاه بود؛ در سال ۲۲۰ قمری در بغداد در حدود ۲۵ سالگی به شهادت رسید و کنار جدش امام کاظم (علیه‌السلام) به خاک سپرده شد.

درسی برای امروز

در میلاد امام نهم، از کودکی یاد می‌کنیم که پدرش او را پربرکت‌ترین مولود برای شیعیان خواند و قرآن پیشاپیش راه فهم امامتش را نشان داده بود. شاید پیام این روز برای ما این باشد که توانایی و شایستگی را با شمار سال‌ها نسنجیم و پیش از داوری درباره دیگران، به معیارهایی برگردیم که خدا در کتابش گفته است.