از نومیدی تا بازگشت؛ خواندن زمر/۵۳ در کنار فرمان توبه

وقتی کسی از خطای خود پشیمان است، اما گذشته را جبران‌ناپذیر می‌بیند، آیه ۵۳ سوره زمر چه می‌گوید؟ خطاب با «ای بندگان من» آغاز می‌شود؛ حتی کسانی که بر خویش زیاده‌روی کرده‌اند از دایره خطاب بیرون گذاشته نمی‌شوند. سپس «لا تَقْنَطُوا» در برابر نومیدی می‌ایستد و آمرزش و رحمت خدا را یادآوری می‌کند. این وعده باید در پیوند با دعوت آیات بعدی به بازگشت و تسلیم خوانده شود، نه جدا از آنها به‌صورت مجوز ادامه خطا.

۞ قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

این متن عربی با رسم عثمانی در Quran.com مقابله شده است: سوره زمر، آیه ۵۳.(قرآن کریم، زمر/۵۳)^[۲] فعل «أَسْرَفُوا» از زیاده‌روی و عبور از حد سخن می‌گوید؛ تعبیر «عَلى أَنْفُسِهِمْ» نیز آسیب را فقط در رابطه بیرونی خلاصه نمی‌کند. با این حال، آیه صرفاً مخاطب را سرزنش نمی‌کند؛ او را «بنده» می‌خواند و راه بازگشت را باز می‌گذارد. جمع این دو سوی معنا مهم است: نه کوچک‌شمردن خطا، نه تبدیل خطا به هویت همیشگی انسان.(الوحی، روایات زمر/۵۳؛ مجمع‌البیان ذیل آیه)^[۱][۳]

در صفحه زنده الوحی، نقلی از امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) ذیل همین آیه آمده است: «مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَوْسَعُ مِنْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا». این عبارت را به‌صورت گزیده از روایتِ نمایش‌داده‌شده نقل می‌کنیم؛ در همان مدخل، ارجاع به مجمع‌البیان و نیز تفسیر اهل‌بیت، ج۱۳، ص۲۵۰ درج شده است. نقلِ یک پایگاه تفسیری از روایت و مأخذهای فهرست‌شده، به‌خودیِ خود تصحیح مستقل سند نیست؛ آنچه اینجا بررسی می‌کنیم متن و جایگاه تفسیری آن در صفحه منبع است.(الوحی، زمر/۵۳؛ ارجاع همان صفحه به مجمع‌البیان و تفسیر اهل‌بیت، ج۱۳، ص۲۵۰)^[۱]

«مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَوْسَعُ مِنْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا»

گزیده روایت: «در قرآن آیه‌ای فراخ‌تر از “ای بندگان من که بر خود زیاده‌روی کرده‌اید” نیست.» متن مجمع‌البیان نیز این قول را از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نقل می‌کند و اندکی بعد، دعوت آیات ۵۴ و ۵۵ به انابه، تسلیم و پیروی از هدایت را می‌آورد. بنابراین گستردگی رحمت در خود سیاق، مخاطب را به بازگشت فرامی‌خواند؛ آمرزش، معنای بی‌اهمیت شدن جبران یا باقی ماندن بر ستم را ندارد.(فضل بن حسن طبرسی، مجمع‌البیان، تفسیر زمر/۵۱–۵۵)^[۳]

در همین تفسیر، داستانی مشهور درباره نزول آیه برای وحشی، قاتل حمزه، نقل می‌شود؛ اما طبرسی یادآور می‌شود که نسبت دادن نزول مکی آیه به اسلام آوردن سال‌ها بعدِ وحشی از نظر ترتیب زمانی درست نیست، هرچند ممکن است شنیدن آیه در اسلام آوردنش مؤثر بوده باشد. این قید روشی آموزنده است: پیام آیه را می‌توان از متن و سیاق توضیح داد، بی‌آنکه هر داستان مشهورِ همراه آن را قطعی جلوه دهیم.(مجمع‌البیان، زمر/۵۳، بررسی گزارش وحشی)^[۳]

دعای سی‌ویکم صحیفه سجادیه همین دوگانه را به زبان مناجات پیش می‌برد: اعتراف به خطا، پشیمانی و امید به رحمت کنار هم قرار می‌گیرند. در شرح برخط این دعا نیز بر شرایط توبه و بازگشت صادقانه تأکید شده است؛ پس امید، جایگزین تصمیم و عمل نیست، نیرویی است که انسان را از توقف در احساس گناه به سمت اصلاح می‌برد.(صحیفه سجادیه، دعای ۳۱؛ شرح و متن برخط)^[۴] در مقاله‌ای درباره توبه نیز نقلی از نهج‌البلاغه بر جبران حقی که از دیگری ضایع شده در کنار بازگشت پیش از پایان فرصت تأکید می‌کند؛ برای حق‌الناس، پشیمانی درونی کافی نیست و باید به‌قدر توان آسیب را جبران کرد یا راه جبران را پی گرفت.(«فضائل نفس: توبه»، با نقل خطبه ۳۳ نهج‌البلاغه)^[۵]

یک نتیجه عملی این است که توبه را به جمله کلی «دیگر تکرار نمی‌کنم» محدود نکنیم. نخست رفتار آسیب‌زا را متوقف کنیم؛ سپس ببینیم چه حقی از خدا یا انسان دیگری بر عهده ما مانده است؛ برای بازگرداندن مال، اصلاح گفته نادرست، عذرخواهی یا جبران اثر یک تصمیم، گام مشخصی برداریم. اگر نوع حق یا شیوه جبران روشن نیست، باید از منبع فقهی معتبر یا متخصص پرسید، نه اینکه به حدس تکیه کرد. در کارهایی که به دیگری آسیب نرسانده‌اند نیز می‌توان سبب و موقعیت تکرار را شناخت و یک عادت جایگزین ساخت.

پس آیه نه به ناامیدی اجازه می‌دهد انسان را از اصلاح بازدارد، و نه به امید اجازه می‌دهد حق دیگران نادیده گرفته شود. امید قرآنی، امیدِ بازگشت است: خدا راه را می‌گشاید، و انسان با توقف، پشیمانی، تصمیم و جبران در آن قدم می‌گذارد. همین فهم، هم حرمت وعده رحمت را حفظ می‌کند و هم مسئولیت عمل را جدی می‌گیرد.

برگ مصحف دست‌نویس از سوره زمر، سده چهاردهم میلادی؛ برگ مجموعه موزه هنر کلیولند و شامل آیات ۴۲–۵۰ در روی برگ و ۵۱–۶۰ در پشت آن، از جمله زمر/۵۳. تصویر در برنامه دسترسی آزاد موزه با امکان استفاده و بازتوزیع بدون اجازه معرفی شده؛ برش و تغییر محتوایی انجام نشده است. صفحه اثر و شرایط استفاده، CMA Open Access.