امام هادی (علیه‌السلام) و «مواطن کثیره»؛ پاسخی قرآنی به یک نذر

سوم رجب، که امسال حدود ۲۲ آذر ۱۴۰۵ خواهد بود، سالروز شهادت امام علی النقی، امام هادی (علیه‌السلام) است. مدخل امام هادی در ویکی‌شیعه ولادت ایشان را نیمه ذی‌الحجه سال ۲۱۲ قمری در صُریا، روستایی نزدیک مدینه، و شهادتشان را سوم رجب ۲۵۴ قمری در سامرا ثبت کرده است. کلینی در «الکافی» تاریخ دیگری هم آورده است: چهار روز مانده به پایان جمادی‌الثانی همان سال، که امسال حدود ۱۵ آذر است. مادر ایشان بانویی به نام سمانه بود و امام در حدود هشت‌سالگی، پس از شهادت پدرش امام جواد (علیه‌السلام)، امامت را بر عهده گرفت. این یادداشت به جای مرور همه زندگی ایشان، روی یک ماجرای کوتاه می‌ایستد: روزی که یک آیه از سوره توبه اندازه یک نذر را روشن کرد.

بیست سال در سامرا

در سال ۲۳۳ قمری متوکل عباسی امام را از مدینه به سامرا فراخواند. به گزارش همان کتاب، یحیی بن هرثمه مأمور این سفر بود. امام از آن پس تا پایان عمر در سامرا ماند، در همان شهر از دنیا رفت و در خانه خود به خاک سپرده شد؛ همان جایی که امروز حرم عسکریین است. در این سال‌ها دیدار شیعیان با امام آسان نبود، اما پرسش‌ها، نامه‌ها و پاسخ‌های فراوانی از ایشان به ما رسیده است. به گزارش رجال شیخ طوسی، بیش از ۱۸۰ نفر از آن حضرت حدیث نقل کرده‌اند. ماجرای این نوشته یکی از همین پاسخ‌هاست.

نذری که اندازه‌اش معلوم نبود

کلینی در پایان باب نذرهای «الکافی» (ج۷، ص۴۶۳ و ۴۶۴) نقل می‌کند که متوکل وقتی مسموم شد نذر کرد اگر بهبود یابد «مال کثیر» صدقه بدهد. پس از بهبودی از فقیهان پرسید اندازه «مال کثیر» چقدر است و پاسخ روشنی نگرفت. یکی از نزدیکانش پیشنهاد کرد پرسش را نزد «ابن‌الرضا» ببرند و حتی شرط بست که اگر پاسخ او گره را باز نکند، صد تازیانه بخورد. جعفر بن محمود نزد امام رفت و امام فرمود: مال کثیر هشتاد است. جعفر گفت: سرورم، از من دلیلش را خواهد پرسید. امام پاسخ داد:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یَقُولُ: لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِی مَوَاطِنَ کَثِیرَةٍ، فَعَدَدْنَا تِلْکَ الْمَوَاطِنَ فَکَانَتْ ثَمَانِینَ
«خداوند عزوجل می‌فرماید: «خدا شما را در جاهای بسیاری یاری کرد»؛ ما آن جاها را شمردیم و هشتاد بود.» (الکافی، ج۷، ص۴۶۴)

«فِی مَواطِنَ کَثِیرَةٍ»

آیه‌ای که امام به آن استناد کرد، آیه ۲۵ سوره توبه است:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ ٱللَّهُ فِى مَوَاطِنَ کَثِیرَةٍ وَیَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنکُمْ شَیْـًٔا وَضَاقَتْ عَلَیْکُمُ ٱلْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُم مُّدْبِرِینَ
«به‌راستی خدا شما را در جاهای بسیاری یاری کرد، و در روز حنین، آنگاه که فراوانی‌تان شما را به خودپسندی کشاند، اما هیچ سودی برایتان نداشت و زمین با همه فراخی‌اش بر شما تنگ شد؛ سپس پشت کردید و گریختید.» (توبه، ۲۵)

متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. «مواطن» جمع «موطن» است و در اینجا به میدان‌هایی اشاره دارد که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در آن‌ها یاری خدا را دید. استدلال امام روشن است: قرآن همین شمار را «کثیر» نامیده است؛ پس وقتی کسی بی‌آنکه اندازه‌ای معین کند نذر «مال کثیر» می‌کند، معیار را می‌توان از زبان خود قرآن گرفت.

صفحه آیه ۲۵ سوره توبه در پایگاه الوحی این روایت را همراه چند روایت دیگر در همین معنا آورده است. در یکی از آن‌ها، که یوسف بن سُخت نقل کرده، امام در نامه‌ای نوشت هشتاد درهم صدقه بدهد. اطرافیان گفتند این اشتباه است و باید پرسید از کجا چنین گفته است. امام آیه را یادآوری کرد و افزود:

وَالْمَوَاطِنُ الَّتِی نَصَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ فِیهَا ثَمَانُونَ مَوْطِناً، فَثَمَانُونَ دِرْهَماً مِنْ حِلِّهِ مَالٌ کَثِیرٌ
«و جاهایی که خدا پیامبرش را در آن‌ها یاری کرد هشتاد جا بود؛ پس هشتاد درهم از مال حلال او، مال بسیاری است.» (الوحی، آیه ۲۵ سوره توبه، به نقل از وسائل الشیعه، ج۲۳، ص۳۰۰)

قید «از مال حلالش» در این روایت ظریف است: بسیاری صدقه فقط به رقم آن نیست و آنچه از راه حلال به دست آمده، وزن دیگری دارد. در همان صفحه روایتی از امام کاظم (علیه‌السلام) هم آمده که در پاسخ پرسشی مشابه، شمار هشتاد و چهار را گفته است. فقیهان این روایت‌ها را کنار هم گذاشته و درباره‌شان بحث کرده‌اند.

قرآن، ترازوی سنجش

این ماجرا با روش کلی امام هادی (علیه‌السلام) هماهنگ است. ویکی‌شیعه از رساله‌ای از ایشان یاد می‌کند که به «نامه امام هادی به مردم اهواز» شناخته می‌شود. امام در این نامه سخن مشهور «نه جبر و نه تفویض، بلکه امری میان این دو» را بر پایه آیات قرآن توضیح داده است. هم در آن نامه و هم در پاسخ نذر متوکل، امام به جای گمان و سلیقه به کتاب خدا برمی‌گردد و از همان‌جا پاسخ می‌دهد.

آنچه برای ما می‌ماند

در سالروز شهادت امام دهم، این روایت کوتاه یادمان می‌آورد که پاسخ بسیاری از پرسش‌های روزمره، حتی اندازه یک نذر، در قرآن هست؛ به شرط آنکه کسی آن را با دقت بخواند و بشمارد. امام برای حکم یک صدقه به آیه‌ای برگشت که شاید بسیاری بارها از کنارش گذشته بودند. شاید ما هم بتوانیم در روزهای پیش رو، با خواندن آیات سوره توبه و دادن صدقه‌ای از مال حلال، یاد ایشان را زنده نگه داریم.