«برای رضای خدا، نه برای تشکر»؛ سه افطار با آب و آیه اطعام در سوره انسان

کمتر خانواده‌ای در میان ما هست که داستان سه روز روزه و سه افطار با آب را نشنیده باشد. ماجرایی که از کودکی در مجالس و کتاب‌های داستان شنیده‌ایم، در قرآن هم ردپای روشنی دارد: آیه هشتم سوره انسان که به «آیه اطعام» مشهور است. در آستانه ایام فاطمیه، با کمک روایاتی که در صفحه آیه ۸ سوره انسان در پایگاه الوحی گرد آمده، سراغ این آیه و پیام‌هایش رفته‌ایم.

سه آیه، سه ویژگی

خداوند در سوره انسان پس از وصف پاداش «ابرار»، یعنی نیکان، سه ویژگی آنان را برمی‌شمارد:

یُوفُونَ بِٱلنَّذْرِ وَیَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُۥ مُسْتَطِیرًا ﴿٧﴾ وَیُطْعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا ﴿٨﴾ إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ ٱللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَآءً وَلَا شُکُورًا
«به نذر خود وفا می‌کنند و از روزی که شرّش همه‌جا را فرا می‌گیرد می‌ترسند. و غذا را با آنکه خود دوستش دارند، به مستمند و یتیم و اسیر می‌خورانند. [و می‌گویند:] ما تنها برای رضای خدا به شما غذا می‌دهیم و از شما نه پاداشی می‌خواهیم و نه سپاسی.» (انسان، ۷ تا ۹)

متن آیات با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. وفا به نذر، بخشیدن چیزی که خود به آن نیاز داری و خالص بودن نیت؛ این سه ویژگی در یک ماجرای خانوادگی کنار هم جمع شده‌اند.

نذری برای شفای دو کودک

شیخ صدوق در «امالی» این ماجرا را از امام صادق (علیه‌السلام) و ایشان از پدرشان امام باقر (علیه‌السلام) نقل کرده است. امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) در کودکی بیمار شدند و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به عیادتشان آمد. به پیشنهاد یکی از همراهان، امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نذر کرد که اگر خدا آن دو را شفا دهد، به شکرانه سه روز روزه بگیرد. حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها)، دو کودک و فضه، خدمتکار خانه، هم همین نذر را کردند. کودکان بهبود یافتند و خانواده روزه گرفت، در حالی که خوراکی در خانه نبود.

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نزد همسایه‌ای به نام شمعون رفت که کارش پشم بود و قرار گذاشت حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) مقداری پشم برای او بریسد و در عوض سه صاع جو بگیرند. حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) هر روز یک‌سوم پشم را رشت و یک صاع جو را آرد کرد و پنج قرص نان پخت. شب اول، هنگام افطار، مسکینی در زد و غذا خواست؛ همه سهم خود را به او دادند و با آب افطار کردند. شب دوم یتیمی آمد و شب سوم اسیری، و هر بار سفره به در خانه رفت. روز چهارم پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نوه‌هایش را دید که از گرسنگی می‌لرزیدند و دخترش را در محراب دید که از ضعف، چشمانش گود افتاده بود. همان‌جا جبرئیل آیات سوره «هل أتی» را آورد.

گزارش کامل روایت و نشانی منابعش، از جمله امالی صدوق و شواهد التنزیل حسکانی، در صفحه الوحی آمده است. مدخل آیه اطعام در ویکی‌شیعه هم توضیح می‌دهد که مفسران شیعه و شماری از مفسران اهل‌سنت نزول این آیات را درباره اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دانسته‌اند.

«عَلَىٰ حُبِّهِۦ»؛ بخشیدن آنچه دوستش داری

درباره عبارت «عَلَىٰ حُبِّهِۦ» دو برداشت ممکن است: اینکه غذا را از سر محبت خدا می‌بخشند، یا اینکه غذا را با وجود علاقه و نیاز خودشان می‌بخشند. معمر بن خلاد همین پرسش را با امام رضا (علیه‌السلام) در میان گذاشت:

قُلْتُ حُبِّ اللَّهِ أَوْ حُبِّ الطَّعَامِ قَالَ حُبِّ الطَّعَامِ
«پرسیدم: [مقصود] دوستی خداست یا دوستی غذا؟ فرمود: دوستی غذا.» (الوحی، به نقل از المحاسن برقی، ج۲، ص۳۹۷)

یعنی ارزش کار در این است که بخشنده خودش گرسنه بود. بخشیدن مازاد زندگی کار خوبی است، اما آیه از چیزی بالاتر سخن می‌گوید: شریک کردن دیگران در چیزی که خودت به آن نیاز داری.

اسیر چه کسی است؟

شاید امروز «اسیر» واژه‌ای دور از زندگی روزمره به نظر برسد. اما در روایتی که شیخ کلینی آورده، معنای نزدیک‌تری هم برای آن هست. معمر بن خلاد می‌گوید امام ابوالحسن (علیه‌السلام) فرمود سزاوار است مرد بر خانواده‌اش گشاده‌دستی کند تا آرزوی مرگش را نکنند؛ سپس همین آیه را خواند و فرمود:

الْأَسِیرُ عِیَالُ الرَّجُلِ یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ إِذَا زِیدَ فِی النِّعْمَةِ أَنْ یَزِیدَ أُسَرَاءَهُ فِی السَّعَةِ عَلَیْهِمْ
«اسیر، خانواده مرد است. سزاوار است هرگاه نعمت مرد افزون شد، بر گشایش زندگی اسیرانش بیفزاید.» (الکافی، ج۴، ص۱۱)

این روایت آیه را از قاب یک ماجرای تاریخی بیرون می‌آورد و به سفره هر خانه می‌برد. همسر و فرزندانی که به نان‌آور خانه وابسته‌اند، نخستین کسانی هستند که باید از گشایش زندگی او بهره ببرند.

نه پاداش، نه تشکر

آیه نهم شاید سخت‌ترین بخش این درس باشد: «لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَآءً وَلَا شُکُورًا». کسی که برای خدا می‌بخشد، حتی منتظر یک «ممنونم» هم نیست و اگر پاسخی نشنید، دلخور نمی‌شود. برخی مفسران گفته‌اند این جمله لزوماً بر زبان نیامده و قرآن از نیت دل بخشندگان خبر داده است.

در روزهای فاطمیه که در بسیاری از شهرها سفره‌های نذری پهن می‌شود، این آیات یادآوری خوبی است. ارزش نذر فقط به اندازه دیگ و شمار مهمانان نیست؛ به این است که سهم چه کسی را می‌دهیم و با چه نیتی. شاید بهترین نذر این روزها غذایی باشد که بی‌سروصدا به دست همسایه‌ای نیازمند، یتیمی یا خانواده‌ای برسد که روی درخواست کردن ندارد.