مولود کعبه و مادرش؛ فاطمه بنت اسد (سلام‌الله‌علیها) از کعبه تا آیه بیعت

سیزدهم رجب، که امسال حدود ۲ دی ۱۴۰۵ خواهد بود، سالروز ولادت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) است. مدخل امام علی در ویکی‌شیعه ولادت ایشان را جمعه ۱۳ رجب سال سی‌ام عام‌الفیل در درون کعبه ثبت کرده است. کلینی هم در «الکافی» می‌نویسد امیرالمؤمنین سی سال پس از عام‌الفیل به دنیا آمد و مادرش فاطمه دختر اسد بن هاشم بن عبدمناف (سلام‌الله‌علیها) بود؛ از همین رو او نخستین هاشمی است که هم از سوی پدر و هم از سوی مادر به هاشم می‌رسد. این یادداشت درباره همین مادر است.

مژده‌ای پیش از تولد

کلینی در باب مولد امیرالمؤمنین از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که وقتی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به دنیا آمد، فاطمه بنت اسد شادمان نزد ابوطالب رفت و آنچه را از آمنه شنیده بود برایش بازگفت. ابوطالب به او گفت:

وَتَتَعَجَّبِینَ مِنْ هَذَا؟ إِنَّکِ تَحْبَلِینَ وَتَلِدِینَ بِوَصِیِّهِ وَوَزِیرِهِ
«از این شگفت‌زده‌ای؟ تو باردار می‌شوی و جانشین و وزیر او را به دنیا می‌آوری.» (الکافی، ج۱، ص۴۵۴)

دیواری که شکافته شد

مدخل «مولود کعبه» در ویکی‌شیعه یادآوری می‌کند که علامه امینی این ماجرا را از شانزده منبع اهل‌سنت و پنجاه منبع شیعه نقل کرده و در «المستدرک علی الصحیحین» حاکم نیشابوری بر متواتر بودن آن تأکید شده است. روایت مشهورتر را شیخ صدوق در «علل الشرائع»، «معانی الأخبار» و «امالی» از یزید بن قَعْنَب آورده است: فاطمه بنت اسد کنار کعبه بود که درد زایمان گرفت و از خدا خواست زایمان را بر او آسان کند. در این هنگام دیوار پشت کعبه شکافته شد، او به درون رفت و دیوار دوباره به هم آمد. یزید می‌گوید هر چه کردیم در کعبه باز نشد. به گزارش صدوق، فاطمه پس از چهار روز در حالی که علی را در آغوش داشت بیرون آمد؛ به نقل ویکی‌شیعه، در «تحفة الابرار» ماندن او در کعبه سه روز گفته شده است.

مدخل «مستجار» در ویکی‌شیعه جایی را که دیوار برای او گشوده شد همان مستجار می‌داند؛ بخشی از دیوار پشت کعبه، نزدیک رکن یمانی و روبه‌روی در کعبه. شیخ مفید این ولادت را فضیلتی ویژه امام علی (علیه‌السلام) دانسته است.

مادری برای پیامبر

فاطمه بنت اسد پیش از آنکه مادر علی شود، در خانه ابوطالب پرستاری پیامبر یتیم را هم بر عهده داشت. به گزارش مدخل فاطمه بنت اسد در ویکی‌شیعه، پیامبر پس از درگذشت او فرمود او به‌راستی مادرم بود؛ فرزندان خود را گرسنه می‌گذاشت و مرا سیر می‌کرد. کلینی در «الکافی» (ج۱، ص۴۵۳ و ۴۵۴) ماجرای وفات او را آورده است: امیرالمؤمنین گریان نزد پیامبر آمد و گفت مادرم فاطمه از دنیا رفت. پیامبر فرمود: «به خدا سوگند، مادر من هم.» آنگاه یکی از پیراهن‌هایش را برای کفن او داد، جنازه‌اش را بر دوش گرفت، پیش از دفن در قبرش دراز کشید و با او سخن گفت. وقتی مسلمانان علت این کارها را پرسیدند، فرمود:

الْیَوْمَ فَقَدْتُ بِرَّ أَبِی طَالِبٍ، إِنْ کَانَتْ لَیَکُونُ عِنْدَهَا الشَّیْءُ فَتُؤْثِرُنِی بِهِ عَلَى نَفْسِهَا وَوَلَدِهَا
«امروز نیکی‌ای را که از ابوطالب می‌دیدم از دست دادم؛ هرگاه چیزی نزد او بود، مرا بر خود و فرزندانش مقدم می‌داشت.» (الکافی، ج۱، ص۴۵۳)

نخستین بیعت

این بانو در شمار نخستین مسلمانان بود. به روایت امام صادق (علیه‌السلام) در «الکافی»، فاطمه بنت اسد نخستین زنی بود که پیاده از مکه به مدینه نزد پیامبر هجرت کرد. نام او در گزارش‌های آیه بیعت زنان هم آمده است:

یَٰٓأَیُّهَا ٱلنَّبِىُّ إِذَا جَآءَکَ ٱلْمُؤْمِنَٰتُ یُبَایِعْنَکَ عَلَىٰٓ أَن لَّا یُشْرِکْنَ بِٱللَّهِ شَیْـًٔا وَلَا یَسْرِقْنَ وَلَا یَزْنِینَ وَلَا یَقْتُلْنَ أَوْلَٰدَهُنَّ وَلَا یَأْتِینَ بِبُهْتَٰنٍ یَفْتَرِینَهُۥ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا یَعْصِینَکَ فِى مَعْرُوفٍ فَبَایِعْهُنَّ وَٱسْتَغْفِرْ لَهُنَّ ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ
«ای پیامبر! هرگاه زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا نسازند، دزدی نکنند، زنا نکنند، فرزندانشان را نکشند، بهتانی را که میان دست‌ها و پاهایشان می‌سازند پیش نیاورند و در هیچ کار نیکی از تو نافرمانی نکنند، با آنان بیعت کن و برایشان از خدا آمرزش بخواه؛ که خدا آمرزنده و مهربان است.» (ممتحنه، ۱۲)

متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. صفحه آیه ۱۲ سوره ممتحنه در پایگاه الوحی به نقل از «بحارالأنوار» از زبیر بن عوام آورده است که شنید پیامبر هنگام نزول این آیه زنان را به بیعت فراخواند و:

فَکَانَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدٍ أُمُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (علیه‌السلام) أَوَّلَ امْرَأَةٍ بَایَعَتْ
«فاطمه بنت اسد، مادر علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، نخستین زنی بود که بیعت کرد.» (الوحی، آیه ۱۲ سوره ممتحنه؛ بحارالأنوار، ج۳۶، ص۱۲۲)

یک نکته را باید در نظر داشت: در همان صفحه الوحی، امام صادق (علیه‌السلام) نزول آیه را هنگام فتح مکه در سال هشتم هجری می‌داند، اما بنا بر قولی که ویکی‌شیعه آورده، فاطمه بنت اسد در سال چهارم هجری در مدینه درگذشت؛ ویکی‌شیعه بر پایه گزارش بیعت، قول دیگری هم آورده که او تا سال هشتم زنده بود؛ پس زمان این بیعت قطعی نیست. آرامگاه او در بقیع است.

آنچه برای ما می‌ماند

در روز ولادت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، یاد مادرش هم جا دارد: زنی که پیامبر را در خانه‌اش پرورد، پیاده هجرت کرد و پیامبر نیکی‌اش را با پیراهن خود پاسخ داد. شاید ما هم در این روز از مادرانی یاد کنیم که بی‌ادعا دیگران را بر خود مقدم داشتند.

منابع

• قرآن کریم، ممتحنه، ۱۲ (تنزیل)
• الوحی، روایات تفسیری آیه ۱۲ سوره ممتحنه
• کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۵۲، ص۴۵۳ و ص۴۵۴ (باب مولد امیرالمؤمنین)
• ویکی‌شیعه، امام علی (علیه‌السلام)
• ویکی‌شیعه، مولود کعبه
• ویکی‌شیعه، فاطمه بنت اسد
• ویکی‌شیعه، مستجار