«اقرأ باسم ربک»؛ مبعث و نخستین آیه‌هایی که در غار حرا نازل شد

بیست و هفتم رجب، که امسال حدود ۱۶ دی ۱۴۰۵ خواهد بود، سالروز مبعث پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است. به گزارش مدخل عید مبعث در ویکی‌شیعه، بنا بر دیدگاه مشهور شیعه و برخی از اهل‌سنت، بعثت در ۲۷ رجب رخ داده و دیدگاه مشهور اهل‌سنت آن را در ماه رمضان می‌داند. این روز در ایران و برخی مناطق عراق تعطیل رسمی است. این یادداشت به جای مرور کلی ماجرای بعثت، سراغ چند آیه‌ای می‌رود که به گفته بسیاری از مفسران پیش از همه نازل شد، و سراغ جایی که نازل شد: غار حرا.

روزی که نبوت فرود آمد

شیعه تاریخ ۲۷ رجب را از سخن اهل‌بیت (علیهم‌السلام) گرفته است. کلینی در «الکافی» از حسن بن راشد نقل می‌کند که امام صادق (علیه‌السلام) پس از سخن گفتن درباره روزه روز غدیر به او فرمود:

لَا تَدَعْ صِیَامَ یَوْمِ سَبْعٍ وَعِشْرِینَ مِنْ رَجَبٍ، فَإِنَّهُ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی نَزَلَتْ فِیهِ النُّبُوَّةُ عَلَى مُحَمَّدٍ
«روزه روز بیست و هفتم رجب را رها مکن؛ زیرا آن همان روزی است که نبوت بر محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرود آمد.» (الکافی، ج۴، ص۱۴۹)

در همان صفحه روایت دیگری از امام موسی کاظم (علیه‌السلام) آمده است که خداوند محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله) را در بیست و هفتم رجب «رحمتی برای جهانیان» برانگیخت و هر کس آن روز را روزه بگیرد، خدا برایش پاداش روزه شصت ماه می‌نویسد.

غاری رو به کعبه

به نوشته مدخل غار حرا در ویکی‌شیعه، این غار در کوه نور در شمال‌شرقی مکه قرار دارد. دهانه آن حدود دو متر ارتفاع و نزدیک به یک متر و بیست سانتی‌متر عرض دارد و غار طوری قرار گرفته که انتهایش رو به مسجدالحرام و کعبه است. پیامبر پیش از بعثت، به‌ویژه در ماه رمضان، برای عبادت به این غار می‌رفت و امام علی (علیه‌السلام) و حضرت خدیجه (سلام‌الله‌علیها) در این دوران با او همراه بودند؛ امیرالمؤمنین در خطبه ۱۹۲ نهج‌البلاغه از همین روزها یاد کرده است. صفحه آیه نخست سوره علق در پایگاه الوحی این گزارش را درباره آن خلوت‌ها آورده است:

کَانَ یُجَاوِرُ فِی حِرَاءَ مِنْ کُلِّ سَنَةٍ شَهْراً، وَکَانَ یُطْعِمُ فِی ذَلِکَ الشَّهْرِ مَنْ جَاءَهُ مِنَ الْمَسَاکِینِ
«هر سال یک ماه را در حرا می‌گذراند و در آن ماه به هر مستمندی که نزدش می‌آمد غذا می‌داد.» (الوحی، علق/۱؛ بحارالأنوار، ج۱۵، ص۳۶۳)

ادامه همین گزارش نکته ظریفی دارد: پیامبر وقتی خلوتش در حرا تمام می‌شد، پیش از آنکه به خانه برود، نخست به کعبه می‌رفت و طواف می‌کرد. خلوت او بریدن از مردم نبود؛ در همان روزها گرسنگان را سیر می‌کرد و از غار به خانه خدا برمی‌گشت.

دلی که آماده بود

الوحی روایتی هم از امام هادی (علیه‌السلام) آورده که در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (علیه‌السلام) نقل شده است. بنا بر این روایت، پیامبر پس از آنکه تجارت شام را کنار گذاشت و سود آن را صدقه داد، هر روز از حرا بالا می‌رفت، به نشانه‌های رحمت خدا در کوه‌ها و بیابان‌ها نگاه می‌کرد و از آنها عبرت می‌گرفت. آنگاه:

فَلَمَّا اسْتَکْمَلَ أَرْبَعِینَ سَنَةً، وَنَظَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَى قَلْبِهِ فَوَجَدَهُ أَفْضَلَ الْقُلُوبِ وَأَجَلَّهَا وَأَطْوَعَهَا وَأَخْشَعَهَا وَأَخْضَعَهَا
«و چون چهل سالش کامل شد و خداوند عزوجل به دل او نگریست، آن را برترین، والاترین، فرمانبرترین، خاشع‌ترین و فروتن‌ترین دل‌ها یافت.» (الوحی، علق/۱؛ بحارالأنوار، ج۱۷، ص۳۰۹)

در ادامه روایت، درهای آسمان گشوده می‌شود، فرشتگان فرود می‌آیند و جبرئیل به او می‌گوید: «بخوان». پیام روایت روشن است: وحی بر دلی نشست که سال‌ها در خلوت، اندیشه و خدمت به مردم آماده شده بود.

پنج آیه نخست

مدخل سوره علق در ویکی‌شیعه این سوره را نود و ششمین سوره قرآن معرفی می‌کند که در ترتیب نزول، نخستین است. بسیاری از مفسران همه آن را نخستین سوره نازل‌شده می‌دانند و برخی تنها پنج آیه آغازش را. به گفته مفسران شیعه و اهل‌سنت، جبرئیل در حرا از پیامبر خواست بخواند، او را در آغوش گرفت و فشرد و درخواستش را تکرار کرد و این گفت‌وگو سه بار تکرار شد. آن پنج آیه این است:

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِیمِ ٱقْرَأْ بِٱسْمِ رَبِّکَ ٱلَّذِى خَلَقَ ﴿۱﴾ خَلَقَ ٱلْإِنسَٰنَ مِنْ عَلَقٍ ﴿۲﴾ ٱقْرَأْ وَرَبُّکَ ٱلْأَکْرَمُ ﴿۳﴾ ٱلَّذِى عَلَّمَ بِٱلْقَلَمِ ﴿۴﴾ عَلَّمَ ٱلْإِنسَٰنَ مَا لَمْ یَعْلَمْ ﴿۵﴾
«به نام خداوند بخشنده مهربان. بخوان به نام پروردگارت که آفرید؛ انسان را از خون بسته آفرید. بخوان که پروردگارت از همه بزرگوارتر است؛ همان که به وسیله قلم آموخت؛ به انسان آنچه را نمی‌دانست آموخت.» (علق، ۱ تا ۵)

متن آیات با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. در این پنج آیه دو بار فرمان «بخوان» آمده و دو بار از «آموختن» سخن رفته است. نخستین پیام وحی، پیش از هر حکمی، دعوت به خواندن و دانستن بود؛ آن هم خواندنی که «به نام پروردگار» آغاز می‌شود. ویکی‌شیعه یادآوری می‌کند که این سوره به سبب یاد قلم در آیه چهارم، «قلم» هم نامیده شده و از چهار سوره‌ای است که سجده واجب دارند.

آنچه برای ما می‌ماند

مبعث فقط سالروز یک رخداد تاریخی نیست؛ یادآور این است که هدایت با «خواندن» آغاز شد. شاید بهترین راه بزرگداشت این روز، افزون بر روزه‌ای که امام صادق (علیه‌السلام) به آن سفارش کرده، این باشد که همین پنج آیه را با حوصله بخوانیم و از خودمان بپرسیم این روزها چه می‌خوانیم و به نام چه کسی.

منابع

• قرآن کریم، علق، ۱ تا ۵ (تنزیل)
• الوحی، روایات تفسیری آیه ۱ سوره علق
• کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۴۹
• ویکی‌شیعه، عید مبعث
• ویکی‌شیعه، غار حرا
• ویکی‌شیعه، سوره علق