عدالت هنگام اختلاف؛ از مائده ۸ تا نامه مالک اشتر

آیا عدالت وقتی آسان است که با دوست و هم‌فکر خود روبه‌رو هستیم، هنوز آزمونی اخلاقی به شمار می‌آید؟ دشواری درست از جایی آغاز می‌شود که اختلاف، خشم یا خاطره بد می‌تواند قضاوت ما را منحرف کند. آیه ۸ سوره مائده، عدالت را به احساس شخصی واگذار نمی‌کند و از مؤمن می‌خواهد حتی دشمنی با گروهی، به بی‌عدالتی نینجامد.

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعْدِلُوا۟ ۚ ٱعْدِلُوا۟ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ (مائده، ۸؛ متن قرآن)

ترتیب جمله معنادار است: نخست ایستادن برای خدا و گواهی به قسط، سپس نهی از آنکه دشمنی مانع عدالت شود، و پس از آن فرمان کوتاه «اعدلوا». این ساختار نمی‌گوید اختلاف را نادیده بگیریم یا همه داوری‌ها را یکسان کنیم؛ می‌گوید ارزیابی رفتار و حق را از خصومت جدا کنیم. ترجمه و متن عثمانی آیه در صفحه قرآن، عبارت «ولا يجرمنكم شنآن قوم على ألا تعدلوا» را همراه با دستور عدالت ثبت کرده است.(قرآن، مائده/۸)^[۱]

نامه امام علی (علیه‌السلام) به مالک اشتر، این معیار را به مسئولیت زمامداری پیوند می‌دهد. در متن نامه، رعایت پیمان حتی در توافق با دشمن مطرح می‌شود: حاکم باید به عهد وفادار بماند و خود را سپر تعهدی کند که پذیرفته است. در همان مجموعه، حق مردم و حق حاکم دوطرفه توصیف می‌شود؛ قوام جامعه به آن است که هیچ‌یک از طرفین، حق دیگری را نادیده نگیرد.(نهج البلاغه، نامه مالک اشتر، برگردان و گردآوری موضوعی)^[۲] این پیوند نشان می‌دهد عدالت فقط پرهیز از توهین نیست: تصمیم، پیمان، دسترسی به حق و پیامد قدرت را هم دربرمی‌گیرد.

یک شرح موضوعی از روایت‌های عدالت در سخنان منسوب به امام علی (علیه‌السلام) نیز عدالت را در برابر بخشش موردی قرار می‌دهد: عدالت، حق را در جای خود می‌نشاند و سودی عمومی‌تر دارد؛ بخشش می‌تواند نفعی خاص برساند، اما نباید جای حق واجب دیگری را بگیرد.(Mizan al-Hikmah، باب Justice)^[۳] این گزاره را باید در حد توضیح اخلاقیِ گردآورنده فهمید، نه جایگزین بررسی سند و سیاق هر حکمت. برای تصمیم اجتماعی، پرسش سودمند این است که آیا مهربانی ما از مال و اختیار خودمان هزینه می‌کند یا ناخواسته حق شخص ثالث را می‌بخشد؟

از این دو متن می‌توان یک روش عملی برای زمان اختلاف ساخت: نخست، واقعیت‌ها را از برداشت و شایعه جدا کنیم؛ دوم، همان معیار را برای دوست و مخالف به کار ببریم؛ سوم، سهم و حق هر طرف را مشخص کنیم؛ و چهارم، اگر مسئولیتی یا توافقی داریم، آن را تا روشن‌شدن تکلیف بهانه‌وار کنار نگذاریم. این چهار گام، خودِ متن آیه نیستند، بلکه ترجمه‌ای کاربردی از معیار آن‌اند. در گفت‌وگوی خانوادگی، داوری محل کار یا انتشار خبر درباره یک گروه، می‌توان پیش از قضاوت پرسید: اگر همین رفتار از سوی نزدیکان من سر می‌زد، آیا همان شواهد را کافی می‌دانستم؟

عدالت قرآنی، خصومت را انکار نمی‌کند؛ از آن می‌خواهد به معیار تبدیل نشود. گاهی نتیجه منصفانه به سود گروه محبوب ما نیست و گاهی پذیرش آن نیازمند اصلاح تصمیم پیشین است. اما همین هزینه، معنای «قوّامین بالقسط» را از شعار جدا می‌کند. نتیجه عملی برای خواننده این است: در اختلاف، پیش از موضع‌گیری شواهد را وارسی کنیم، حق دیگران را از پسند و ناپسند خود جدا سازیم و اگر تعهدی را پذیرفته‌ایم، وفاداری را به تغییر رابطه‌ها مشروط نکنیم.

تصویر: جلد چاپی «نهج البلاغة»، تصویر محصول در نيل وفرات؛ صفحه چاپ دارالعلوم را معرفی می‌کند اما عکاس و مجوز بازنشر را مشخص نمی‌کند.