نامه ۵۳ نهج‌البلاغه، عهدنامه امام علی (علیه‌السلام) به مالک اشتر، چگونه می‌تواند معیار اداره عمومی را از حفظ قدرت به رعایت کرامت مردم منتقل کند؟ در نسخه برخطی که Al-Islam.org از نامه عرضه می‌کند، یکی از فرازهای شناخته‌شده چنین ترجمه شده است: «مردم دو دسته‌اند: یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش همانند تو.» این عبارت در دل سفارش به مهربانی، گذشت و انصاف با مردم قرار دارد. پس سخن فقط دعوت به خوش‌رفتاری شخصی نیست؛ صورت‌بندی مسئولیت حاکم در برابر همه کسانی است که زیر اختیار او زندگی می‌کنند. (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳)[۱]
اهمیت عبارت در این است که دو مبنای هم‌پوشان برای حرمت انسان معرفی می‌کند. پیوند دینی می‌تواند مسئولیت همبستگی بیاورد، اما نبود این پیوند، انسان را از دایره انصاف بیرون نمی‌برد: «همانند تو در آفرینش» همچنان مبنای رفتار مسئولانه است. این خوانش با ادامه نامه سازگار است که کارگزار را از درندگی نسبت به مردم برحذر می‌دارد و میان سپاهیان، نویسندگان، داوران، مأموران، بازرگانان و نیازمندانِ طبقه فرودست مسئولیت‌های متفاوت برمی‌شمرد. متن، اداره را شبکه‌ای از نیازها و وظایف می‌بیند، نه رابطه‌ای یک‌طرفه که در آن مردم فقط ابزار درآمد یا فرمان‌برداری باشند. (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳، بخش طبقات مردم)[۱]
این معیار به معنای حذف تفاوت‌های حقوقی یا اداری نیست. خود نامه از مسئولیت‌ها و جایگاه‌های گوناگون سخن می‌گوید؛ اما تفاوت نقش، مجوز تحقیر یا تبعیض در دادرسی و دسترسی به حق نیست. اگر شهروندی هم‌کیش حاکم نباشد، عبارت نامه او را «همانند» می‌خواند و حد اخلاقی رفتار را حفظ می‌کند. اگر فردی هم‌کیش باشد، این پیوند نیز نباید به امتیاز ناروا تبدیل شود؛ برادری دینی با مسئولیت و پاسخ‌گویی معنا پیدا می‌کند، نه با مصونیت از قانون. تفسیر تحلیلی علامه مرتضی مطهری از نهج‌البلاغه نیز عدالت را عنصر سازنده توازن اجتماعی و جلب اعتماد عمومی توضیح می‌دهد؛ این یک تبیین ثانوی است و باید از خود عبارت عهدنامه متمایز بماند. (مطهری، نگاهی به نهج‌البلاغه، بخش چهارم)[۲]
چگونه این سخن به تصمیم‌های قابل سنجش تبدیل می‌شود؟ نخست، سازوکار شکایت باید برای گروه‌های مختلف به یک اندازه دسترس‌پذیر باشد. دوم، داوری باید بر دلیل و حق استوار باشد، نه نزدیکی به صاحب قدرت. سوم، منابع عمومی باید با توجه به نیازهای واقعی، به‌ویژه نیازمندان، اداره شوند؛ نامه در شمارش طبقات مردم، فرودستان را از نظر نمی‌اندازد. چهارم، مأموریت‌ها باید به کسانی سپرده شود که امانت و فروتنی آنان سنجیده شده است، تا مهربانی فقط به خُلق فردی وابسته نماند و در تصمیم اداری هم اثر بگذارد. اینها ترجمه امروزی اصول متن‌اند، نه نقل لفظیِ بندهایی درباره نهادهای معاصر.
وجود نسخه‌ها و شروح گوناگون نیز یادآور می‌شود که برای استناد دقیق، باید نام نامه، بند و متن ترجمه مشخص باشد. نسخه دیجیتال کتابخانه دانشگاه پنسیلوانیا یک شرح فارسی از نهج‌البلاغه را با شناسنامه نسخه و تصاویر در دسترس قرار داده و استفاده را «فاقد محدودیت شناخته‌شده حق نشر» معرفی می‌کند؛ این شاهدی برای دسترسی به تاریخ نسخه‌پردازی است، نه اثبات انتساب تک‌تک عبارات. در استفاده آموزشی یا مدیریتی نیز همین احتیاط مفید است: متن را دقیق نقل کنیم، تفسیر خود را جدا بنویسیم، و پیامدهای اجرایی را با معیارهای شفاف بسنجیم. (کتابخانه دانشگاه پنسیلوانیا، فهرست نسخه MS Or 123)[۳]
نتیجه عملی نامه برای خواننده امروز روشن و مطالبه‌گر است: کرامت انسانی نباید به هم‌گروهی وابسته باشد. هرجا مسئولیتی عمومی داریم—از مدیریت یک اداره تا داوری در یک اختلاف—می‌توان پرسید آیا تصمیم ما برای کسی که مانند ما نمی‌اندیشد نیز منصفانه و قابل توضیح است؟ این پرسش، عبارت نامه را از شعار به محک رفتار تبدیل می‌کند. در سطح سازمانی، انتشار معیارهای تصمیم، امکان اعتراض و رسیدگی بی‌طرفانه، راه‌هایی برای سنجش چنین ادعایی هستند؛ ارزش اخلاقی وقتی در تجربه مردم دیده می‌شود که قدرت با پاسخ‌گویی همراه باشد.
تصویر همراه: برگ نسخه نهج‌البلاغه به خط محمد بن احمد النقیب، مورخ ۵۴۴ قمری، نگهداری/معرفی‌شده در Aqlibrary و بازنشر در Wikimedia Commons؛ تصویر به JPEG تبدیل شد و برش نخورده است. مجوز بازاستفاده در صفحه فایل صریح نشده؛ منبع تصویری: شناسنامه تصویر در Wikimedia Commons.
منابع
- سید رضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳ به مالک اشتر؛ متن و ترجمه برخط: Al-Islam.org، Letter 53.
- مرتضی مطهری، نگاهی به نهج‌البلاغه، بخش چهارم، درباره عدالت و توازن اجتماعی: Al-Islam.org، Part Four.
- کتابخانه دانشگاه پنسیلوانیا، شرح نهج‌البلاغه، نسخه MS Or 123، شناسنامه و تصاویر دیجیتال؛ فاقد محدودیت شناخته‌شده حق نشر: OPenn، MS Or 123.