وفای به عهد در خوانش روایی مائده ۱

وقتی آیه‌ای از مؤمنان می‌خواهد به «عقود» وفا کنند، آیا تنها قراردادهای رسمی و امضاشده را در نظر دارد یا هر تعهدی را که در زندگی به گردن می‌گیریم؟ برای نزدیک‌شدن به پاسخ، می‌توان از خودِ ترکیب آیه و یک توضیح روایی آغاز کرد؛ بی‌آنکه یک نقل تفسیری را به‌تنهایی حکم فقهی یا داوری قطعی درباره سند آن بگیریم.

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَوْفُوا۟ بِٱلْعُقُودِ ۚ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ ٱلْأَنْعَـٰمِ إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّى ٱلصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ (مائده، ۱؛ متن قرآن)

در مدخل زنده سوره مائده در پایگاه «تفسیر روایی اهل‌بیت»، ذیل همین آیه، از عبدالله‌بن‌سنان نقل شده که از امام صادق (علیه‌السلام) درباره عبارت «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» پرسید و پاسخ شنید: «الْعُهُودُ»؛ یعنی «پیمان‌ها». مدخل، این نقل را به «تفسیر اهل‌بیت (علیهم‌السلام)»، جلد ۳، صفحه ۵۵۴ و «بحرالعرفان»، جلد ۶، صفحه ۳ نسبت می‌دهد.(الطائي، تفسير أهل البيت؛ مدخل مائده/۱)^[۱]

روایت ـ نقل لفظی مدخل:
عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ؟ قَالَ: الْعُهُودُ.
«عبدالله‌بن‌سنان گوید: از امام صادق (علیه‌السلام) درباره سخن خداوند پرسیدم: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به پیمان‌ها وفا کنید. فرمود: پیمان‌ها.»

این پاسخ کوتاه، معنای آیه را به یک فرم اداری محدود نمی‌کند. «عهد» می‌تواند قول، تعهد، سوگند یا توافق میان اشخاص را دربرگیرد؛ مدخل موضوعی «میزان‌الحکمه» نیز در یادداشت ویراستاری خود توضیح می‌دهد که واژه عهد در نقل‌های آن باب دامنه‌ای از وعده و پیمان تا قرارداد را دارد.(Mizan al-Hikmah، باب Covenant)^[۲] در شرح آیه ۹۱ سوره نحل نیز بر وفای به عهد پس از بستن آن و بر مسئولیتِ شکستن سوگند تأکید شده است.(تفسیر نمونه انگلیسی، بخش ۱۳)^[۳]

بااین‌حال، توسعه معنای اخلاقیِ تعهد جای تشخیص موضوع فقهی را نمی‌گیرد. هر خواسته‌ای که کسی بر زبان آورد الزام شرعیِ یکسان ندارد؛ نوع توافق، قصد طرفین، شرایط آن، حقوق دیگران و سازگاری‌اش با قانون باید جداگانه بررسی شود. آیه نیز جمله را با یادآوری حکم الهی پایان می‌دهد؛ پس وفاداری در این منطق فضیلتی بی‌قید برای اجرای هر خواسته‌ای نیست. این نکته، استنباطی برای فهم محتاطانه متن است، نه نقل لفظی روایت.

روایت امام صادق (علیه‌السلام) برای خواننده یک پرسش عملی می‌سازد: پیش از پذیرفتن قولی، روشن کنیم دقیقاً چه چیزی را می‌پذیریم؛ زمان و حدود انجامش چیست؛ آیا حق فرد دیگری را متأثر می‌کند؛ و اگر اجرای آن ناممکن شد، آیا طرف مقابل را به‌موقع و صادقانه آگاه می‌کنیم؟ وفای به عهد گاهی با انجام دقیق تعهد آشکار می‌شود و گاهی با ثبت روشن توافق و جلوگیری از ابهام. در روابط روزمره نیز قول کوچک ـ بازگرداندن امانت، حاضرشدن در زمان قرار، یا اعلام صریح تغییر تصمیم ـ بخشی از اعتماد مشترک را نگه می‌دارد.

محدودیت منبع را باید دید: صفحه Alvahy متن و مأخذهای فهرست‌شده را نشان می‌دهد، اما همین نمایش به‌تنهایی ارزیابی مستقل سندیِ روایت نیست. بنابراین می‌توان آن را به‌عنوان یک خوانش رواییِ مشخص گزارش کرد و در کنار متن آیه و شرح‌های مرتبط سنجید، بی‌آنکه صحت سندیِ مستقل یا جزئیات حکم همه قراردادها را از آن نتیجه بگیریم. حاصل عملیِ بحث ساده است: تعهد را مبهم نگذاریم، توان انجامش را بسنجیم، حقوق دو طرف را بشناسیم و در وفاداری و عذرخواهی، صداقت را جایگزین تعلل کنیم.

تصویر: جلد چاپی «تفسير أهل البيت عليهم السلام»، تصویر محصول در فروشگاه کتاب Kotobon؛ عکاس و مجوز بازنشر در صفحه اعلام نشده است.