نسخه خطی فقط حامل متن اصلی نیست؛ یادداشتهای حاشیهای و اصلاحهای کاتبان نیز بخشی از تاریخ خواندن آناند. پژوهشگر پروژه متنهای چندنسخهای OpenITI، در مطالعهای مقدماتی بر چند نسخه دیجیتال نهجالبلاغه، خطبه نخست را مقابله کرد و گزارش داد که اختلافهای متن در نمونههای بررسیشده اندک بود، در حالی که افزودهها و یادداشتهای حاشیهای از گفتوگوی خوانندگان با متن خبر میدادند.(Atiyeh Taghiei، «بررسی دیجیتال تفاوتهای نسخهای نهجالبلاغه»)[۱]
در یکی از نمونههای بررسیشده، نسخهای از مجموعه کتابخانه کنگره آمریکا به خط نسخ در سال ۱۰۹۰ق کتابت شده است. گزارش، یادداشتهای خواننده و اصلاحی با مرکب سرخ از دستی متأخر را توصیف میکند. این جزئیات به پژوهشگر امکان میدهد متن را از ردِ استفادهکنندگانش جدا نکند؛ حاشیه میتواند محل تصحیح، توضیح یا افزودن نقل مرتبط باشد و باید با احتیاط به همان نسخه نسبت داده شود.(همان، توصیف نسخه کتابخانه کنگره)[۱]
این مطالعه از ابزارهای رونویسی دیجیتال برای خواندن و مقایسه تصویر نسخهها بهره برده است. نتیجه آن را نباید به همه نسخههای نهجالبلاغه تعمیم داد: نویسنده صریحاً بررسی خود را مقدماتی و محدود به نمونهها و بخشهایی از خطبه نخست معرفی میکند. ارزش روش در این است که محل اختلافها و افزودهها را برای بررسی نزدیکتر مشخص میکند، نه اینکه نسخهشناسی را با یک خروجی ماشینی پایانیافته بداند.(OpenITI، گزارش پروژه چندشاهدی)[۱]
مجموعههای دیجیتال گوناگون، امکان دیدن نسخههایی با تاریخ و ویژگیهای متفاوت را فراهم میکنند. برای نمونه، موزه ملی دهلی نسخهای از نهجالبلاغه را با تاریخ انجام ۱۰۷۹ق معرفی میکند و توضیح میدهد که متن آن همراه با ترجمه فارسی زیر سطرها نوشته شده است. این نسخه همان شاهد کتابخانه کنگره در گزارش OpenITI نیست؛ کنار هم آوردن این دو نمونه فقط تنوع نسخهها را نشان میدهد.(موزه ملی دهلی، رکورد دیجیتال Google Arts & Culture)[۲]
برای شروع مقایسه، پژوهشگر باید شناسه هر نسخه، تاریخ و محل نگهداری را ثبت کند؛ سپس یک بخش یکسان را در تصویرها بخواند و اختلاف متن را از افزودههای حاشیهای جدا نگه دارد. مدخلهای کتابخانهای، مانند رکورد شرح خطی کتابخانه امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، اطلاعات پایهای برای یافتن و ارجاع دقیق فراهم میکنند؛ اما توصیف فهرست را نباید با مشاهده مستقیم برگها یکی گرفت.(کتابخانه امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، رکورد نسخه شرح نهجالبلاغه)[۳]
تصویر این مقاله نمونهای مستقل از برگ نهجالبلاغه است که در ویکیمدیا کامنز با تاریخ کتابت ۵۴۴ق و نام کاتب محمد بن احمد النقیب ثبت شده است؛ تصویر، نسخه مورد بررسی OpenITI یا برگ کتابخانه کنگره نیست. درج این تمایز، بخشی از امانتداری در استفاده از تصویرهای تاریخی است.
اعتبار تصویر: محمد بن احمد النقیب، برگ نهجالبلاغه مورخ ۵۴۴ق، از مجموعه کتابخانه القائمية؛ بارگذاریشده در ویکیمدیا کامنز، نشان دامنه عمومی PDM 1.0. تغییر: تبدیل GIF به JPEG؛ برش انجام نشده است.
منابع
- Atiyeh Taghiei, “Exploring Manuscript Textual Variability With Digital Tools: The Nahj al-Balāgha of ʿAlī ibn Abī Ṭālib,” Open Islamicate Texts Initiative, 2023. مشاهده پژوهش.
- National Museum, New Delhi, “Nahj-al-Balagha,” Google Arts & Culture. مشاهده رکورد نسخه.
- کتابخانه امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، «شرح نهج البلاغه نسخه خطي»، فراداده نسخه. مشاهده مدخل.