دعای بیست‌وچهارم صحیفه سجادیه فقط مجموعه‌ای از درخواست‌های عاطفی برای پدر و مادر نیست؛ متن آن از نیایش به برنامه‌ای برای شناخت حق، تبدیل دانسته به عمل و بازنگری در رابطه خانوادگی حرکت می‌کند. پرسش راهنما این است: دعا چگونه مسئولیت اخلاقی را از احساسِ گذرا به رفتار روزمره پیوند می‌زند؟ متن با درخواستِ فهم وظیفه آغاز می‌کند و بلافاصله از خدا می‌خواهد نیایشگر را به کاربستن همان دانسته موفق کند. (صحیفه سجادیه، دعای ۲۴)[۱]
گزیده دعای ۲۴ صحیفه سجادیه:اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ، وَ أَلْهِمْنِي عِلْمَ مَا يَجِبُ لَهُمَا عَلَيَّ إِلْهَاماً ، وَ اجْمَعْ لِي عِلْمَ ذَلِكَ كُلِّهِ تَمَاماً ، ثُمَّ اسْتَعْمِلْنِي بِمَا تُلْهِمُنِي مِنْهُ
«خدایا، شناخت آنچه را بر من در حق آن دو واجب است به من الهام کن؛ آن را برایم کامل گردان، سپس مرا به آنچه آموختی به کار گیر.» (ترجمه نزدیک به متن عربی؛ متن دعا) در بند سوم، ترتیب مهم است: «دانشِ آنچه بر عهده من است» پیش از «به‌کارگرفتن» می‌آید. خواننده ابتدا می‌پذیرد که محبت به‌تنهایی معیار کافی نیست؛ باید بداند حق والدین در وضعیت واقعی چیست و سپس برای اجرای آن توان بخواهد. بندهای بعدی این خواسته را ملموس می‌کنند: نرم‌کردن صدا و گفتار، فروتنی، مهربانی، سپاس برای پرورش و یادآوری مراقبتی که در کودکی انجام شده است. این جزئیات، دعا را از تعارف کلی جدا می‌کند و به کنش‌های قابل مشاهده می‌رساند. شرحی درباره زبان دعا نیز نشان می‌دهد که صحیفه در کنار درخواست، مخاطب را متوجه فضیلت و مسئولیت عملی می‌کند؛ این خوانش بر خود متن بندها تکیه دارد، نه بر ادعای اینکه هر عبارت به‌تنهایی حکم فقهی مستقلی می‌سازد. (Amrohi، «زبان نیایش»، بحث دعای ۲۴ صحیفه سجادیه)[۲]
نکته ظریف‌تر در بند نهم است: نیایشگر از خدا می‌خواهد اگر والدین در حق او کوتاهی کرده‌اند، از آنان درگذرد. این درخواست، گذشت را درون تجربه شخصیِ فرزند قرار می‌دهد؛ گوینده نمی‌گوید هر رفتار نادرستی باید نادیده گرفته شود یا مرزهای ایمنی و عدالت کنار گذاشته شود. او در مقام دعا، از حساب‌کشیِ انتقام‌جویانه فاصله می‌گیرد و برای رابطه‌ای که با گذشت و تذکر محترمانه قابل ترمیم است، فضایی اخلاقی می‌گشاید. در همان متن، از خدا یاری می‌طلبد تا از «عقوق» دور بماند؛ بنابراین آرمان احترام، یک‌طرفه‌کردن حقوق یا انکار آسیب نیست. خوانش مسئولانه، هم شفقت و جبران را می‌بیند و هم تفاوت میان گذشت شخصی و الزام دیگران به تحملِ زیان را حفظ می‌کند. (صحیفه سجادیه، دعای ۲۴، بندهای ۹ تا ۱۱؛ معرفی صحیفه در Academy for Learning Islam)[۱][۳]
جای‌گرفتن دعا در یک نسخه خطی نیز تاریخ مادیِ گردش این متن را یادآوری می‌کند. کتابخانه دانشگاه کلمبیا جلد نسخه‌ای از صحیفه را ثبت کرده که در ۱۲۷۶ق/۱۸۵۹م کتابت یا صحافی شده و اکنون در مجموعه نسخه‌های شرقی آن نگهداری می‌شود. این شیء، شاهدِ مسیر نسخه‌پردازی و ارزش فرهنگی صحیفه است؛ به‌تنهایی چیزی درباره صحت انتساب تک‌تک دعاها ثابت نمی‌کند. همین تمایز میان متن، تاریخ نسخه و ارزیابی انتساب در مطالعه میراث دعایی ضروری است. (کتابخانه دانشگاه کلمبیا، نسخه Ms Or 219، جلد صحیفه سجادیه)[۴]
نتیجه عملیِ این دعا را می‌توان در یک عادت کوچک آزمود: پیش از واکنش در گفت‌وگویی دشوار، نیاز واقعی والدین را از خواسته‌ای که شاید از سر عادت یا فشار بیان شده جدا کنیم؛ سپس با لحنی آرام پاسخ دهیم، و اگر حقی از ما ضایع شده، درباره آن روشن و محترمانه گفت‌وگو کنیم. دعا از ما نمی‌خواهد تنها احساس سپاس داشته باشیم؛ از خدا می‌خواهد فهمِ وظیفه و توانِ عمل را توأمان عطا کند. این پیوندِ معرفت و رفتار، محور خواندن دعای ۲۴ است و می‌تواند برای فرزندان در سنین گوناگون، الگویی برای مراقبتِ روزمره و رابطه‌ای محترمانه باشد. (صحیفه سجادیه، دعای ۲۴؛ Amrohi، «زبان نیایش»)[۱][۲]
تصویر: جلد نسخه صحیفه سجادیه، دانشگاه کلمبیا، ۱۸۵۹م؛ بازنمایی صفحه/جلد نسخه تاریخی است، نه چاپ مورد استفاده برای متن دعا.
منابع
- علی‌بن‌حسین (علیه‌السلام)، الصحیفة الکاملة السجادیة، دعای ۲۴، «دعای آن حضرت برای پدر و مادر»: متن عربی و ترجمه.
- Zafar Hasan Amrohi، «The Language of Supplication»، بخش دعای ۲۴ صحیفه: تحلیل زبان دعا.
- Academy for Learning Islam، معرفی و فهرست دعاهای صحیفه سجادیه: Sahīfa Sajjādiyya.
- کتابخانه دانشگاه کلمبیا، «al-Sahifah al-sajjadiyah. Cover»، نسخه Ms Or 219، ۱۲۷۶ق/۱۸۵۹م: شرح فهرست‌نویسی و تصویر.