خواندن یک نامه حکومتی از زاویه حال مردم، پرسش متفاوتی پیش روی ما میگذارد: صاحب قدرت تا چه اندازه صدای کسی را میشنود که به او دسترسی ندارد؟ عهدنامه مالک اشتر را میتوان با همین پرسش خواند؛ نوشتهای که اخلاق مسئولیت را از برخورد روزمره با انسانها جدا نمیکند.
نهجالبلاغه مجموعهای از خطبهها، نامهها و سخنان کوتاه امام علی (علیهالسلام) است که سید رضی گرد آورده است. جای عهدنامه در بخش نامهها، خواننده را به زمینه عملی این متن توجه میدهد.(ویکیشیعه، نهجالبلاغه)[۱]
نامه برای یک مسئولیت واقعی
مالک اشتر از یاران و فرماندهان امام علی (علیهالسلام) بود و به حکومت مصر منصوب شد؛ اما پیش از رسیدن به مقصد درگذشت. شناخت این زمینه یادآور میشود که مخاطب نامه، شخصی با مسئولیتی مشخص بوده است.(ویکیشیعه، مالک اشتر)[۲]
در نامه ۵۳، مهربانی با مردم در کنار پرهیز از نگاه درندهخو به آنان قرار میگیرد. متن، همکیشی و همانندی در آفرینش را دو مبنای توجه به انسانها میشمارد؛ بنابراین دایره این توجه به افراد همعقیده محدود نمیشود.(نهجالبلاغه، نامه ۵۳)[۳]
رحمت چگونه در اداره جامعه دیده میشود؟
عهدنامه بر رسیدگی به محرومان، فرصت ملاقات عمومی و گزینش مشاوران شایسته نیز تأکید میکند. این سفارشها نشان میدهد که توجه به مردم باید راه و زمان و سازوکار پیدا کند.(نهجالبلاغه، نامه ۵۳)[۳]
از نگاه این خوانش، خوشبرخوردی زمانی معنا پیدا میکند که فرد کمتوان نیز بتواند درخواستش را مطرح کند. میتوان برای سنجش یک اداره یا مجموعه کوچک پرسید: آیا راهی روشن برای شنیدن اعتراض وجود دارد؟ آیا توضیح تصمیمها برای مراجعهکننده قابل فهم است؟ این پرسشها تطبیق امروزی خوانندهاند و نباید با عبارت تاریخی نامه اشتباه گرفته شوند.
برای مطالعه دقیقتر، بهتر است هر فراز را همراه بندهای پیش و پس بخوانیم. جداکردن یک جمله دلنشین از متن، ممکن است پیوند آن را با مسئولیت، نظارت و حقوق مردم پنهان کند. عهدنامه فرصتی برای بازاندیشی در رفتار خود ماست؛ هر جا که اختیار کوچک یا بزرگی در دست داریم.
تصویر: نسخه عکسی یک دستنویس نهجالبلاغه؛ بخش امور فکری و فرهنگی آستان عباسی. تصویرِ نسخه، لزوماً صفحه نامه ۵۳ نیست.