یک حق که از دیوار خانه فراتر می‌رود
رساله حقوق، منسوب به امام زین‌العابدین (علیه‌السلام)، حقوق انسان را در نسبت با خدا، خویشتن و دیگران صورت‌بندی می‌کند. در میان این فهرست، حق همسایه فقط به پرهیز از آزار محدود نیست؛ حفظ آبرو در غیاب، احترام در حضور و پشتیبانی هنگام ستم، همگی بخشی از مسئولیت هم‌جواری شمرده شده‌اند. متن عربیِ بند چنین است:
روایت / متن رساله حقوق، منسوب به امام سجاد (علیه‌السلام):
وَأَمَّا حَقُّ جَارِكَ فَحِفْظُهُ غَائِبًا وَإِكْرَامُهُ شَاهِدًا وَنُصْرَتُهُ إِذَا كَانَ مَظْلُومًا، وَلَا تَتَّبِعْ لَهُ عَوْرَةً، فَإِنْ عَلِمْتَ عَلَيْهِ سُوءًا سَتَرْتَهُ عَلَيْهِ، وَإِنْ عَلِمْتَ أَنَّهُ يَقْبَلُ نَصِيحَتَكَ نَصَحْتَهُ فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ، وَلَا تُسَلِّمْهُ عِنْدَ شَدِيدَةٍ، وَتُقِيلُ عَثْرَتَهُ، وَتَغْفِرُ ذَنْبَهُ، وَتُعَاشِرُهُ مُعَاشَرَةً كَرِيمَةً.
رساله حقوق، بند حق همسایه؛ متن عربی در نسخه برخط Al-Islam.
ترجمه و متن رساله در منابع برخط، توجه را به دو موقعیت می‌برد: همسایه در حضور و همسایه در غیاب. در اولی، احترام و یاری به فرد ستمدیده مطرح است؛ در دومی، پاسداری از آبرو و خودداری از جست‌وجوی عیب. این تفکیک، اخلاق همسایگی را از معامله‌ای مبتنی بر رفتار متقابل به تعهدی پایدارتر نزدیک می‌کند. (امام سجاد (علیه‌السلام)، رساله حقوق، بند حق همسایه)[۱]
رساله حقوق در نقل‌های مختلف و کتاب‌هایی چون تحف العقول و الخصال ثبت شده است؛ درباره سند و تفاوت نسخه‌ها باید به مسیر نقل هر متن توجه کرد. مقاله پژوهشی دانشگاه کوفه نیز در بررسی ادبی این رساله به نسخه‌ها و پژوهش‌های پیشین آن ارجاع می‌دهد. بنابراین این نوشته، متن رایج رساله را به‌عنوان آموزه اخلاقی می‌خواند و درباره اعتبار مستقل سند ادعایی نمی‌کند. (فالح و غالی، پژوهش رساله حقوق، ۲۰۲۴)[۲]
در توضیح‌المسائل جامع آیت‌الله سیستانی نیز نمونه‌هایی از مسئولیت همسایه بیان شده است: پاسخ به درخواست کمک، همراهی در بیماری و مصیبت، و پرهیز از تصرف زیان‌بار در ملک. این احکام فقهی با زبان تکلیف سخن می‌گویند، درحالی‌که رساله حقوق افق گسترده‌تری از حرمت، خیرخواهی و معاشرت کریمانه را ترسیم می‌کند. (دفتر آیت‌الله سیستانی، برخی احکام همسایگی)[۳]
این دو سطح مکمل یکدیگرند: رعایت حدّی که از زیان و تعدی جلوگیری می‌کند، و کوشش اخلاقی برای یاری و حفظ حرمت. در زندگی آپارتمانی امروز نیز مصداق‌ها روشن‌اند؛ از جلوگیری از صدای آزارنده و آسیب به ملک مجاور تا سرزدن به همسایه بیمار و پرهیز از بازنشر سخنی که آبروی او را می‌برد.
ساختار رساله یادآور می‌شود که حقوق اجتماعی جدا از حقوق اعضای بدن، خانواده و جامعه نیستند؛ هر حق، شبکه‌ای از رفتارهای روزمره را سامان می‌دهد. خواندن بند همسایه در این چارچوب، آن را از توصیه‌ای تشریفاتی بیرون می‌آورد و به معیاری برای هم‌زیستی مسئولانه بدل می‌کند.
جلد نسخه دیجیتال «رساله حقوق امام سجاد (علیه‌السلام)»، تنظیم و انتشار گروه تحقیق و تألیف انتشارات خادم‌الرضا؛ تصویر جلد از صفحه طاقچه. مجوز جداگانه‌ای اعلام نشده؛ تصویر بدون برش، با تغییر اندازه استفاده شده.منابع
- امام علی بن الحسین (علیه‌السلام)، رساله حقوق، بند حق همسایه؛ متن و ترجمه برخط. نسخه Al-Islam
- مرتضی عباس فالح و شیماء شاکر غالی، «دلالت‌های حذف و ذکر در رساله حقوق امام سجاد»، مجله مرکز مطالعات کوفه، ۲۰۲۴، صص ۲۴۹–۲۷۸. صفحه مقاله
- دفتر آیت‌الله سیستانی، توضیح‌المسائل جامع، ج ۳، برخی احکام همسایگی. متن احکام