از «نفس واحده» تا مسئولیت خویشاوندی؛ خواندن نساء ۱ در پرتو روایت

چرا نساء ۱ آفرینش انسان‌ها را با دعوت همگانی به پرهیزگاری و یادآوری خویشاوندی کنار هم می‌نشاند؟ پاسخ آیه فقط در یک گزاره درباره آغاز آفرینش خلاصه نمی‌شود. خطاب «يا أَيُّهَا النَّاسُ» همه انسان‌ها را دربرمی‌گیرد و بلافاصله از «نَفْسٍ واحِدَةٍ» و گسترش مردان و زنان سخن می‌گوید. سپس مراقبت الهی و پیوندهای خویشاوندی را به یاد می‌آورد. پس آیه، بحث منشأ را به رفتار امروز پیوند می‌دهد: تقوا باید در روابطی دیده شود که انسان‌ها به اتکای خدا و خویشاوندی در آن حق یکدیگر را مطالبه می‌کنند. (قرآن کریم، نساء:۱)^[۱]

يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلۡأَرۡحَامَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيۡكُمۡ رَقِيبٗا

در صفحه زنده سوره نساء در پایگاه «الوحی»، ذیل آیه ۱ روایتی از ابوبصیر از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است. در آن پرسش می‌شود چرا آدم (علیه‌السلام) بدون پدر و مادر و عیسی (علیه‌السلام) بدون پدر آفریده شدند و دیگر انسان‌ها از پدر و مادر؛ پاسخ منقول، تفاوت این صورت‌ها را نشانه آگاهی انسان از تمامیت قدرت الهی می‌داند. متن عربی صفحه چنین است:

عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ لِأَیِّ عِلَّهٍ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ آدَمَ عَلَیْهِ السَّلَامُ مِنْ غَیْرِ أَبٍ وَ أُمٍّ وَ خَلَقَ عِیسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ مِنْ غَیْرِ أَبٍ وَ خَلَقَ سَائِرَ النَّاسِ مِنَ الْآبَاءِ وَ الْأُمَّهَاتِ؟ فَقَالَ لِیَعْلَمَ النَّاسُ تَمَامَ قُدْرَتِهِ وَ کَمَالَهَا وَ یَعْلَمُوا أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یَخْلُقَ خَلْقاً مِنْ أُنْثَی مِنْ غَیْرِ ذَکَرٍ کَمَا هُوَ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یَخْلُقَهُ مِنْ غَیْرِ ذَکَرٍ وَ لَا أُنْثَی وَ أَنَّهُ عَزَّوَجَلَّ فَعَلَ ذَلِکَ لِیُعْلَمَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

این نقل را باید با دقت به خود صفحه نسبت داد: الوحی آن را از علل الشرائع، جلد اول، صفحه ۱۵ و نیز تفسیر اهل‌بیت، جلد سوم، صفحه ۸ نقل می‌کند. این ارجاع، به‌تنهایی ارزیابی مستقل سند یا اثبات تاریخیِ همه جزئیات روایت نیست. ارزش بحث برای خواننده در پرسشی است که روایت برجسته می‌کند: تفاوت در مسیرهای آفرینش، از نگاه متن نقل‌شده، محدودیتی برای قدرت خدا ایجاد نمی‌کند. این معنا را می‌توان به آیه نزدیک دانست، بی‌آنکه جزئیات روایت را عین عبارت قرآن بشماریم. (الوحی، ذیل نساء/۱؛ علل الشرائع، ج۱، ص۱۵)^[۲]

شرح منتشرشده از تفسیر میرزا مهدی پویا نیز بر فراگیری خطاب «ای مردم» مکث می‌کند: سخن آیه در این بخش با خطاب به یک گروه ایمانی خاص آغاز نمی‌شود، بلکه انسان‌ها را به منشأ مشترک و مسئولیت اخلاقی متوجه می‌سازد. همان شرح، پیوند آغاز آیه با پرهیز از دشمنی‌های قومی و خویشاوندی را برجسته می‌کند. این تفسیر یک خوانش تفسیری است، نه جایگزین متن آیه؛ اما توجه می‌دهد که عبارت پایانی درباره ارحام را نباید از مقدمه «نفس واحده» جدا کرد. (پویا و علی، شرح نساء/۱)^[۳]

در عمل، «رعایت ارحام» به معنای تأیید هر خواسته خویشاوندان نیست؛ عدالت و تقوا همچنان معیارند. اما اختلاف، فاصله یا قدرت اقتصادی مجوز تحقیر و قطع بی‌دلیل حق دیگری نمی‌شود. می‌توان از این آیه سه پرسش عملی گرفت: آیا در اختلاف خانوادگی حرمت و انصاف را حفظ کرده‌ام؟ آیا نیاز نزدیکان را با حفظ کرامتشان دیده‌ام؟ آیا از نسبت خویشاوندی برای امتیازخواهی یا فشار ناروا استفاده می‌کنم؟ چنین خواندنی، هم از ادعای بیش از اندازه درباره جزئیات آفرینش پرهیز می‌کند و هم تأکید روشن آیه بر مراقبت خدا و مسئولیت پیوندهای انسانی را به زندگی روزانه می‌آورد.

تصویر همراه: برگ قرآنی اواخر سده نهم یا اوایل سده دهم میلادی، مجموعه موزه متروپولیتن؛ اثر در موزه با مجوز عمومی‌الانتشار (Open Access / Public Domain) عرضه شده است. این برگ برای نمایش سنت نسخه‌پردازی قرآن است و صفحه نساء/۱ را نشان نمی‌دهد؛ شناسنامه و مجوز تصویر.