شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، از چهره‌های اثرگذار بغداد در سده چهارم و اوایل سده پنجم هجری بود. زندگی‌نامه‌ها می‌گویند او در بغداد نزد عالمان شیعه و معتزلی دانش آموخت و با شیخ صدوق نیز درس خواند. در آموزش و نوشته‌های او کلام، فقه و حدیث در گفت‌وگویی نزدیک قرار گرفتند.(زندگی‌نامه شیخ مفید)[۱]
این پیوند میان دانش‌ها به معنای یکی‌بودن روش همه آثار او نیست. پژوهش «جایگاه شیخ مفید در رشد کلام و فقه شیعه» او را در امتداد سنت‌های فقهی و حدیثی پیشین می‌خواند و بر نقش جدل و صورت‌بندی عقلانی در کارش تأکید می‌کند. اهمیت مفید در آن است که میراث‌های موجود را در پاسخ به پرسش‌های زمانه به بحثی منظم و استدلالی وارد کرد.(خامنه‌ای، جایگاه شیخ مفید)[۲]
«الارشاد» نمونه‌ای از سویه تاریخی این میراث است. کتاب زندگی امامان را با گزارش رویدادها، فضایل و استدلال‌های مربوط به امامت سامان می‌دهد؛ نویسنده به زمینه تاریخی هر امام می‌پردازد و روایت‌ها و استدلال‌های کلامی را کنار هم می‌نشاند. معرفی الکتاب یادآور می‌شود که این اثر در شکل‌گیری بحث‌های بعدی درباره امامت نیز اثر گذاشت.(هاوارد، الارشاد شیخ مفید)[۳]
از همین رو الارشاد را بهتر است هم تاریخ‌نگاری دینی و هم اثری کلامی بخوانیم. انتخاب روایت، ترتیب زندگی‌ها و توجه به نصّ امامت، بی‌طرفی بی‌موضع را ادعا نمی‌کند؛ کتاب آشکارا از درون سنت امامیه سخن می‌گوید. شناخت این جایگاه کمک می‌کند میان گزارش تاریخی، تفسیر اعتقادی و شیوه استدلال نویسنده تمایز بگذاریم.
تأثیر آموزشی مفید از شاگردان نام‌آورش نیز پیداست: شریف رضی، شریف مرتضی و شیخ طوسی در نسل بعدی دانش امامی نقش برجسته داشتند. این زنجیره نشان می‌دهد بغداد فضایی برای آموزش، مناظره و بازپرداخت مفاهیم پدید آورده بود. بررسی آثار مفید در کنار آثار شاگردانش تصویری دقیق‌تر از تحول کلام و فقه امامیه می‌دهد.(زندگی‌نامه شیخ مفید؛ جایگاه او در کلام و فقه)[۱][۲]
تصویر جلد چاپ انگلیسی Kitāb al-Irshād از شیخ مفید؛ ناشر: Tahrike Tarsile Qur'an، ۱۹۸۱؛ تصویر نسخه دیجیتال‌شده از مجموعه دانشگاه آیووا در Google Books. وضعیت مجوز تصویر در صفحه کتاب تصریح نشده است. رکورد و تصویر جلد.
منابع
- “Al-Mufid,” Al-Islam.org, زندگی‌نامه و معرفی الارشاد. نسخه برخط.
- سید علی خامنه‌ای، “The Place of al-Mufid in the Development of Shi‘i Kalam and Fiqh,” Al-Tawhid, vol. 10, no. 2–3 (1993). نسخه برخط.
- I. K. A. Howard, “Great Shi‘i Works: Kitab al-Irshad by al-Mufid,” Al-Serat, vol. 3, no. 3 (1977). نسخه برخط.