رساله حقوق منسوب به امام سجاد (علیه‌السلام)، مشورت را با خیرخواهی، نرمی و پذیرش محدودیت دانش پیوند می‌دهد. دوستی برای تصمیمی دشوار از ما نظر می‌خواهد. آیا وظیفه داریم به هر قیمت پاسخی بدهیم؟ اگر دانسته کافی نداریم، ارجاع‌دادن او به فردی آگاه نشانه بی‌اعتنایی است یا بخشی از مسئولیت ما؟ در این رساله برای مشورت‌خواه و مشورت‌دهنده حق‌هایی جداگانه بیان شده است. همین تفکیک، فرصت خوبی است تا هم درباره شیوه نظر دادن فکر کنیم و هم درباره رفتاری که هنگام شنیدن نظر مخالف از خود نشان می‌دهیم.(رساله حقوق، حق مشاوره)[1]
وقتی نمی‌دانیم، راهنمایی به آگاه‌تر
نسخه برخط رافد در بخش حق المستشیر، پس از سفارش به خیرخواهی و نرم‌گویی، به وضعی می‌پردازد که انسان رأی مناسبی در اختیار ندارد. گزیده کوتاهی از عبارت چنین است:(نسخه برخط، ص۳۷)[1]
وَإِنْ لَمْ يَحْضُرْكَ لَهُ رَأْيٌ وَعَرَفْتَ لَهُ مَنْ تَثِقُ بِرَأْيِهِ وَتَرْضَى بِهِ لِنَفْسِكَ دَلَلْتَهُ عَلَيْهِ
گزیده روایت رساله حقوق منسوب به امام سجاد (علیه‌السلام)، حق المستشیر، ص۳۷ نسخه معرفی‌شده؛ معنا: اگر رأیی نداشتی و کسی را می‌شناختی که نظرش را برای خود می‌پسندی، او را به آن فرد راهنمایی کن.این نقل را باید با توجه به نسخه آن خواند. چیتیک در مقدمه ترجمه رساله، از دو صورت نقل و تفاوت‌های متنی آن سخن می‌گوید. بنابراین، عبارت حاضر را متن همان نسخه رافد معرفی می‌کنیم، نه لفظ یکسان همه نسخه‌ها؛ در این نوشته نیز تحقیق مستقل درباره سند انجام نشده است. نکته روشیِ مقدمه برای خواننده آن است که حق، در بسیاری از بندهای رساله، از زاویه مسئولیتی دیده می‌شود که شخص در برابر دیگری بر عهده دارد.(مقدمه مترجم رساله حقوق)[3]
نرمی، بخشی از رساندن درست سخن
در آیه۱۵۹ آل‌عمران نیز نرم‌خویی، گذشت و مشورت در کنار یکدیگر آمده‌اند. متن کامل آیه، برای آنکه فرمان مشورت از سیاق خود جدا نشود، چنین است:(آل‌عمران،۱۵۹)[2]
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
آل‌عمران۳:۱۵۹؛ متن عربی قرآناز کنارهم‌خواندن این دو متن می‌توان برای رفتار روزانه الهام گرفت، اما مثال‌های بعد شرح لفظ‌به‌لفظ روایت یا حکم تخصصی نیستند. پیش از پاسخ، مسئله را دوباره با زبان خودمان بازگو کنیم و بپرسیم آیا آن را درست فهمیده‌ایم. گاهی مشورت‌خواه اطلاعاتی دارد که هنوز نگفته و توصیه عجولانه فقط بر تصویر ناقص ما استوار می‌شود. شنیدن، خلاصه‌کردن و روشن‌کردن ابهام‌ها می‌تواند از ارائه راه‌حلی جلوگیری کند که اصلاً برای مسئله واقعی مناسب نیست.
سپس میان دانسته، حدس و تجربه شخصی فرق بگذاریم. تجربه‌ای که برای یک نفر سودمند بوده، الزاماً نسخه آماده برای همه نیست. اگر موضوع به حوزه‌ای وابسته است که در آن صلاحیت نداریم، حد دانش خود را صریح بیان کنیم و مسیر مراجعه به فرد مناسب را نشان بدهیم. ارجاع مسئولانه به معنای تضمین همه نظرهای شخص دیگر نیست؛ بهتر است دلیل معرفی و حدود شناخت خود را هم توضیح بدهیم تا مخاطب بتواند آگاهانه‌تر پیگیری کند.
شنیدن مخالفت، بدون متهم‌کردن شتاب‌زده
بخش حق المشیر در نسخه رافد، شنونده را نیز به رعایت انصاف در برابر رأی متفاوت فرا می‌خواند. مخالفت با انتظار ما، به خودی خود اثبات بدخواهیِ مشاور نیست. در عین حال، حق انتخاب رأی و سنجیدن آن از بین نمی‌رود. می‌توان از کسی تشکر کرد و همچنان درباره دلیل توصیه‌اش پرسید، دیدگاه دیگری شنید یا پس از بررسی تصمیم متفاوتی گرفت. رعایت حرمت مشورت‌دهنده، با تعطیل‌کردن مسئولیت تصمیم‌گیری یکی نیست.(حق المشیر، ص۳۷–۳۸)[1]
برای یک گفت‌وگوی بعدی، می‌توان سه جمله را از پیش آماده کرد: «این بخش را می‌دانم»، «درباره این قسمت مطمئن نیستم» و «برای این موضوع بهتر است از فرد آگاه‌تری کمک بگیریم». این تمرین ساده، جای دانش را پر نمی‌کند؛ فقط کمک می‌کند کمبود دانش زیر لحن قاطع پنهان نشود. چنین صداقتی می‌تواند رابطه را از نمایش دانایی به جست‌وجوی راه بهتر نزدیک کند. در این نگاه، مشورت فرصتی برای شریک‌شدن در مسئولیت و حفظ احترام است، نه مسابقه‌ای برای آنکه چه کسی آخرین حرف را بزند.
منابع
- رسالة الحقوق، نسخه برخط رافد، حق المستشیر و حق المشیر، ص۳۷ و ادامه ص۳۸؛ ناشر: مکتبة الإمام حسن العامّة؛ نسخه برخط.
- قرآن کریم، آل‌عمران، آیه۱۵۹؛ نسخه برخط.
- ویلیام چیتیک، مقدمه مترجم رساله حقوق؛ توضیح نسخه‌ها و مسئولیت در برابر حقوق دیگران؛ نسخه برخط.
تصویر: برگی از قرآن با آغاز سوره یس، اوایل سده چهاردهم میلادی، شماره۵۷٫۱۴۱؛ تصویر زمینه مطالعه قرآن است، نه برگ آیه مشورت یا نسخه رساله حقوق؛ موزه متروپولیتن، تصویر در مالکیت عمومی (Public Domain)، اطلاعات دسترسی و حقوق تصویر. تنها اندازه تصویر برای نمایش وب تغییر یافته و برش نخورده است.