در تاریخ تفسیر شیعی، «مجمع‌البیان» اثر امین‌الاسلام فضل بن حسن طبرسی (درگذشته ۵۴۸ق) از تفاسیر جامع و اثرگذار به شمار می‌آید. ارزش کتاب تنها در نقل یک روایت یا بیان یک احتمال لغوی نیست؛ مفسر در شرح آیات، دانش‌های گوناگون قرآنی را کنار هم می‌نشاند و خواننده را با لایه‌های استدلال آشنا می‌کند.(مدخل مفسران شیعه و معرفی طبرسی)[۱]
روش چنین تفسیری را می‌توان از حرکت میان واژه، سیاق، گزارش‌های شأن نزول و دیدگاه‌های تفسیری شناخت. پژوهش معرفی مجمع‌البیان، به‌ویژه بر شیوه منصفانه طبرسی در بازتاب آرای مذاهب اسلامی و گفت‌وگوی علمی میان دانشوران تأکید می‌کند؛ این ویژگی، اثر را برای مطالعه تطبیقی نیز خواندنی می‌سازد.(عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، «مجمع‌البیان؛ پیوندگاه دانش‌ها»)[۲]
در سنت تفسیری امامیه، مجمع‌البیان در کنار آثاری چون التبیان شیخ طوسی و تفسیرهای روایی نخستین قرار می‌گیرد. آشنایی با این پیشینه کمک می‌کند تفاوت میان نقل روایت، تحلیل ادبی و تفسیر آیه با آیه روشن‌تر دیده شود؛ هر کدام ابزار و پرسش مخصوص خود را دارد.(درس‌نامه علوم قرآن، بخش علم تفسیر)[۳]
برای خواندن نقادانه، بهتر است نخست عبارت آیه و توضیح لغوی را از گزارش‌های روایی جدا کنیم، سپس ببینیم مفسر چگونه از سیاق و مقایسه دیدگاه‌ها نتیجه می‌گیرد. این روش، هم احترام به میراث را نگه می‌دارد و هم امکان سنجش استدلال‌ها را فراهم می‌کند.
تصویر روی جلد: جلدی از مجمع‌البیان، عرضه‌شده در فروشگاه مؤسسه آل‌خوئی؛ تصویر صرفاً نمونه‌ای از یک چاپ معاصر است و نسخه خطی نیست. مشاهده مشخصات و منبع تصویر.
منابع
- طوسی، ناصر و وسرام، مهدی، مهدی در قرآن از دیدگاه مفسران شیعه، فصل مفسران شیعه و معرفی طبرسی. متن برخط.
- عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، مجمع‌البیان: پیوندگاه دانش‌ها. متن برخط.
- منصور لغایی، علوم قرآن، درس ۱۲: دانش تفسیر. متن برخط.