امام کاظم (علیه‌السلام) و «الکاظمین الغیظ»؛ خشمی که به بخشش رسید

بیست و پنجم رجب، که امسال حدود ۱۴ دی ۱۴۰۵ خواهد بود، به قول مشهور سالروز شهادت امام موسی بن جعفر (علیه‌السلام) است. مدخل امام کاظم در ویکی‌شیعه این روز را بر پایه قول مشهور، جمعه ۲۵ رجب ۱۸۳ قمری در بغداد ثبت کرده و یادآوری می‌کند که شیخ مفید ۲۴ رجب را گفته است (المقنعة، ص۴۷۶). کلینی در «الکافی» تاریخ دیگری آورده است: ششم رجب همان سال. به گزارش همین کتاب، امام در سال ۱۲۸ قمری، و به قولی ۱۲۹، در اَبواء به دنیا آمد و مادرش بانویی به نام حمیده بود. این یادداشت سراغ مشهورترین لقب ایشان می‌رود: «کاظم».

کاظم یعنی چه؟

کاظم در عربی به کسی می‌گویند که خشم خود را فرو می‌خورد. مدخل «کاظم (لقب)» در ویکی‌شیعه می‌نویسد امام هفتم را از آن رو کاظم خواندند که خشمش را مهار می‌کرد و در برابر ستم‌ها صبر و کظم غیظ داشت. ریشه این تعبیر در قرآن است. خداوند در وصف پرهیزگاران می‌فرماید:

ٱلَّذِینَ یُنفِقُونَ فِى ٱلسَّرَّآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَٱلْکَٰظِمِینَ ٱلْغَیْظَ وَٱلْعَافِینَ عَنِ ٱلنَّاسِ وَٱللَّهُ یُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِینَ
«همان کسانی که در آسانی و سختی انفاق می‌کنند، خشم خود را فرو می‌برند و از مردم درمی‌گذرند؛ و خدا نیکوکاران را دوست دارد.» (آل‌عمران، ۱۳۴)

متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. آیه سه پله را پشت سر هم می‌آورد: بخشیدن مال، فرو خوردن خشم و گذشتن از خطای دیگران؛ گذشت یک گام جلوتر از فرو خوردن خشم است و کینه را هم از دل بیرون می‌کند. صفحه آیه ۱۳۴ آل‌عمران در پایگاه الوحی روایت‌های اهل‌بیت (علیهم‌السلام) درباره این آیه را گرد آورده است؛ از جمله این سخن امام صادق (علیه‌السلام) که کلینی هم در باب کظم غیظ «الکافی» آورده است:

مَا مِنْ عَبْدٍ کَظَمَ غَیْظاً إِلَّا زَادَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عِزّاً فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ
«هیچ بنده‌ای خشمی را فرو نخورد، مگر آنکه خداوند عزوجل در دنیا و آخرت بر عزتش افزود.» (الکافی، ج۲، ص۱۱۰)

امام در ادامه همین روایت آیه آل‌عمران را می‌خواند و می‌فرماید خداوند به جای آن خشم به او پاداش می‌دهد. نکته روایت این است که بسیاری از ما فرو خوردن خشم را کوتاه آمدن و خواری می‌دانیم، اما امام آن را مایه عزت می‌شمارد.

سخن خود امام

کلینی در صفحه پیشین همان باب، سخنی از امام کاظم را نقل می‌کند که در آن با کنیه «ابوالحسن اول» از ایشان یاد شده است. عمار بن مروان از ایشان شنید:

اصْبِرْ عَلَى أَعْدَاءِ النِّعَمِ، فَإِنَّکَ لَنْ تُکَافِئَ مَنْ عَصَى اللَّهَ فِیکَ بِأَفْضَلَ مِنْ أَنْ تُطِیعَ اللَّهَ فِیهِ
«بر دشمنان نعمت‌ها شکیبا باش؛ زیرا تو کسی را که درباره تو خدا را نافرمانی کرده است، با چیزی بهتر از این پاسخ نمی‌دهی که درباره او خدا را فرمان بری.» (الکافی، ج۲، ص۱۰۹)

در پانوشت همین صفحه، «دشمنان نعمت» به حسودان معنا شده است. سخن امام راهی عملی پیش پای ما می‌گذارد: وقتی کسی به ما حسد می‌ورزد و بدی می‌کند، بهترین پاسخ این نیست که مثل او رفتار کنیم؛ بهترین پاسخ این است که خودمان در برابر او از مرز خدا بیرون نرویم.

مزرعه‌ای که با بخشش آباد شد

ویکی‌شیعه به نقل از «تاریخ بغداد» ماجرایی آورده است که این لقب را خوب معنا می‌کند (نیز: الارشاد، ج۲، ص۲۳۳). مردی از نوادگان عمر بن خطاب در حضور امام به امام علی (علیه‌السلام) ناسزا گفت. همراهان امام خواستند با او برخورد کنند، اما امام مانعشان شد و بعد خودش به مزرعه آن مرد رفت. امام پرسید چقدر برای این کشت خرج کرده‌ای؟ گفت صد دینار. پرسید امید داری چقدر برداشت کنی؟ گفت دویست دینار. امام سیصد دینار به او داد و فرمود این مال توست و محصولت هم برای خودت بماند. وقتی امام به مسجد رسید، همان مرد زودتر آنجا بود؛ برخاست و این آیه را خواند: «خدا بهتر می‌داند رسالتش را کجا قرار دهد» (انعام، ۱۲۴). به گزارش همان مدخل، سبط ابن جوزی هم در «تذکرة الخواص» نوشته است که امام را کاظم خواندند، چون هرگاه از کسی بدی به او می‌رسید، برایش مالی می‌فرستاد.

صبر در زندان

به گزارش «الکافی»، هارون عباسی در سال ۱۷۹ قمری، ده شب مانده به پایان شوال، امام را از مدینه با خود برد. امام مدتی در بصره نزد عیسی بن جعفر زندانی بود، سپس به بغداد و زندان سِندی بن شاهَک برده شد و در همان زندان از دنیا رفت. ویکی‌شیعه می‌افزاید که امام سال‌های پایانی عمر را در زندان‌های فضل بن ربیع، فضل بن یحیی و سندی گذراند و به گزارش شیخ مفید، سندی به دستور هارون ایشان را مسموم کرد. در صلوات زیارت‌نامه امام، از ایشان با تعبیر «الْمُعَذَّبِ فِی قَعْرِ السُّجُونِ» یاد می‌شود (بحارالأنوار، ج۹۹، ص۱۷)؛ کسی که در ته سیاهچال‌ها رنج کشید. پیکر امام را در گورستانی به نام «مقابر قریش» به خاک سپردند؛ همان جایی که امروز حرم کاظمین است.

آنچه برای ما می‌ماند

امام کاظم (علیه‌السلام) سال‌ها زندان را تحمل کرد و بردباری را هیچ‌گاه با ناتوانی یکی ندانست. لقب «کاظم» یادمان می‌آورد که فرو خوردن خشم کار آدم‌های قوی است. شاید بهترین راه بزرگداشت این روز آن باشد که آیه ۱۳۴ آل‌عمران را بخوانیم و در روزهای پیش رو، دست‌کم یک بار که حق داریم تند شویم، خشممان را فرو ببریم و ببخشیم.

منابع

• قرآن کریم، آل‌عمران، ۱۳۴ و انعام، ۱۲۴ (تنزیل)
• الوحی، روایات تفسیری آیه ۱۳۴ سوره آل‌عمران
• کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۰۹ و ص۱۱۰ (باب کظم الغیظ)؛ ج۱، ص۴۷۶ (باب مولد ابی‌الحسن موسی بن جعفر)
• ویکی‌شیعه، امام موسی کاظم (علیه‌السلام)
• ویکی‌شیعه، کاظم (لقب)