گاهی انتظار را با کنارکشیدن از مسئولیت اشتباه می‌گیریم؛ گویی باید تنها چشم به آینده داشت و کار امروز را عقب انداخت. سوره عصر، با همه کوتاهی‌اش، برای سنجیدن این برداشت فرصتی روشن فراهم می‌کند. در این سوره، رهایی از زیان به مجموعه‌ای پیوسته از ایمان، عمل شایسته، سفارش متقابل به حق و سفارش متقابل به صبر گره خورده است. پرسش این نوشته آن است که این پیوستگی، در کنار یک روایت تفسیری درباره حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، چه افقی برای زندگی منتظرانه می‌گشاید؟(عصر،۱تا۳)[1]
وَٱلْعَصْرِ إِنَّ ٱلْإِنسَـٰنَ لَفِى خُسْرٍ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلْحَقِّ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلصَّبْرِ
عصر۱۰۳:۱–۳؛ متن عربی قرآنیک تعبیر روایی، در کنار معنای عمومی سوره
در صفحه سوره عصر در الوهی، ذیل آیه نخست، روایتی از مفضّل با انتساب به امام صادق (علیه‌السلام) آمده است. بخشی از پاسخ چنین نقل شده است:(الوهی، عصر/۱، روایت۱)[2]
الْعَصْرُ عَصْرُ خُرُوجِ الْقَائِمِ
گزیده روایت منقول از امام صادق (علیه‌السلام): «عصر، عصر خروج قائم است». الوهی، تفسیر اهل‌بیت، ج۱۸، ص۳۶۸؛ از جمله منابع درج‌شده: کمال‌الدین، ج۲، ص۶۵۶.این نقل، یک خوانش روایی مشخص را پیش روی خواننده قرار می‌دهد؛ اما از آن نمی‌توان تاریخی برای ظهور، برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده یا مجوزی برای تعطیل‌کردن وظایف نتیجه گرفت. اینجا فقط متن و ارجاعی را نقل می‌کنیم که الوهی نمایش می‌دهد؛ بررسی مستقل سند روایت در این نوشته انجام نشده است. حتی هنگام توجه به این لایه تفسیری، باید ادامه سوره را هم دید: ایمان در کنار عمل صالح قرار گرفته است. جداکردن یک عبارت از این پیوستگی، پرسش اصلی متن را کم‌رنگ می‌کند.(حدود استناد به نقل الوهی)[2]
چهار پیوندی که نباید از هم جدا شوند
در شرح سوره عصر در مجموعه An Enlightening Commentary نیز، چهار ویژگیِ استثناشدگان کنار یکدیگر بررسی می‌شوند و برای «عصر» احتمال‌های تفسیری متعددی مطرح است. بنابراین، آوردن روایت به معنای انکار همه کاربردهای دیگر واژه یا خلاصه‌کردن سوره در یک معنای انحصاری نیست. آنچه برای بحث ما اهمیت دارد، شکل جمعی توصیه به حق و صبر است؛ انسان فقط مسئول نگه‌داشتن باور در ذهن خود نیست، بلکه در رابطه با دیگران نیز باید به رشد و پایداری یاری برساند.(شرح سوره عصر)[3]
از اینجا به بعد، مثال‌ها پیشنهادهای عملی نویسنده برای تأمل‌اند، نه ترجمه روایت یا حکم تازه‌ای به نام آن. فرض کنیم در یک جمع فرهنگی، اشتباهی در معرفی منبع رخ داده است. سفارش به حق می‌تواند با اصلاح دقیق ارجاع آغاز شود؛ سفارش به صبر نیز می‌تواند در تحمل فرایند اصلاح و پرهیز از تحقیر همکار جلوه کند. سکوت در برابر خطا به بهانه حفظ آرامش، همان اصلاح نیست؛ برخورد شتاب‌زده و خردکننده نیز لزوماً به روشن‌شدن حقیقت کمک نمی‌کند.
در زندگی خانوادگی هم می‌توان چنین پرسشی داشت: آیا وعده‌ای که داده‌ام به کاری روشن و قابل انجام تبدیل شده است؟ آیا از دیگری انتظار شکیبایی دارم، اما سهم خود را در کم‌کردن دشواری او انجام نمی‌دهم؟ این پرسش‌ها به ما کمک می‌کنند صبر را فقط تحمل منفعلانه نبینیم. برای نمونه، همراهی با یک فرد در یادگیری، به زمان و تکرار نیاز دارد؛ یاری‌رساندن، اصلاح روش و ادامه‌دادن مسئولانه، صورت‌هایی از پایداری‌اند که در تجربه روزمره می‌توان درباره آن‌ها فکر کرد.
یک تمرین کوچک این است که پایان هفته، به جای شمردن دفعات سخن‌گفتن درباره آینده، یک کار شایسته انجام‌شده را ثبت کنیم: حقی که ادا شده، اشتباهی که با سند اصلاح شده، یا کمکی که بدون منت ادامه یافته است. سپس بپرسیم برای هفته بعد چه تعهد محدودی می‌توان پذیرفت. این روش، معیار دینی مستقل یا تضمین قبولی عمل نیست؛ راهی ساده برای جلوگیری از فاصله‌گرفتن سخن و رفتار است و می‌تواند گفت‌وگوی صادقانه با خود را آسان‌تر کند.
انتظار، همراه با پاسخ‌گویی امروز
حاصل این خواندن آن است که یاد حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را می‌توان در کنار مسئولیت‌های روشن امروز فهمید، نه بهانه‌ای برای به‌تعویق‌انداختن آن‌ها. آیات عصر، امید را از عمل جدا نمی‌کنند و سفارش به حق را با پایداری همراه می‌سازند. هرکس می‌تواند متناسب با توان خود، یک گام واقعی بردارد و درستی آن را بسنجد. چنین پرسشی از خود، به جای ادعاهای بزرگ درباره آینده، فرصت محدود زندگی و حقی را که اکنون بر عهده ماست جدی می‌گیرد.(بازگشت به پیوستگی سوره عصر)[1]
منابع
- قرآن کریم، سوره عصر، آیات۱تا۳؛ نسخه برخط.
- تفسیر روایی اهل‌بیت در الوهی، عصر/۱، روایت۱؛ ج۱۸، ص۳۶۸؛ با ارجاع به کمال‌الدین ج۲ ص۶۵۶؛ نسخه برخط.
- شرح سوره عصر در An Enlightening Commentary، جلد۲۰؛ نسخه برخط.
تصویر: برگی واقعی از قرآن، اواخر سده هشتم تا اوایل سده نهم میلادی، شماره۱۹۷۹٫۲۰۱؛ تصویر برای زمینه نسخه‌شناختی است و برگ سوره عصر معرفی نمی‌شود؛ موزه متروپولیتن، تصویر در مالکیت عمومی (Public Domain)، اطلاعات دسترسی و حقوق تصویر. تنها اندازه تصویر برای نمایش وب تغییر یافته و برش نخورده است.