همه ما روزی چیزی را نمی‌دانیم و ناچاریم بپرسیم. قرآن این تجربه ساده و روزمره را در یک جمله کوتاه به قاعده‌ای بزرگ تبدیل کرده است: «اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر بپرسید.» اما اهل ذکر چه کسانی‌اند؟ در این نوشته با کمک روایات صفحه آیه ۴۳ سوره نحل در پایگاه الوحی به این پرسش پرداخته‌ایم؛ پرسشی که پاسخ امام محمد باقر (علیه‌السلام) به آن کوتاه و روشن است.
آیه در بافت خودش
آیه در پاسخ به کسانی آمده که تعجب می‌کردند چرا پیامبر خدا انسانی معمولی است که غذا می‌خورد و در بازار راه می‌رود:
وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ إِلَّا رِجَالًۭا نُّوحِىٓ إِلَیْهِمْ ۚ فَسْـَٔلُوٓا۟ أَهْلَ ٱلذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
«و پیش از تو جز مردانی را که به آنان وحی می‌کردیم نفرستادیم؛ پس اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر بپرسید.» (نحل، ۴۳)
متن آیه با نسخه تنزیل از قرآن کریم تطبیق داده شده است. در ظاهر، خطاب به مشرکان مکه است: اگر باور ندارید پیامبران پیشین هم انسان بوده‌اند، از کسانی بپرسید که از کتاب‌های آسمانی آگاهی دارند. به همین دلیل برخی مفسران گفته‌اند منظور از «اهل ذکر» در این موقعیت، دانایان اهل کتاب است.
«ذکر» یعنی چه؟
کلید فهم آیه در خود واژه «ذکر» است. قرآن در آیه بعد، یعنی همین سوره، خودش را ذکر نامیده است: «وَأَنزَلْنَآ إِلَیْکَ ٱلذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ» (نحل، ۴۴). یعنی ذکر کتابی است که بر پیامبر نازل شده و پیامبر وظیفه دارد آن را برای مردم بیان کند. اگر قرآن ذکر باشد، اهل ذکر کسانی‌اند که با این کتاب زندگی می‌کنند و آن را از درون می‌شناسند.
در روایات الوحی، امام باقر (علیه‌السلام) همین معنا را در دو جمله بیان کرده است:
الذِّکْرُ الْقُرْآنُ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ
«ذکر، قرآن است و ما کسانی هستیم که باید از آنان پرسید.» (بصائرالدرجات، ص۴۱؛ بحارالأنوار، ج۲۳، ص۱۸۰)
و در روایتی دیگر، کوتاه‌تر:
نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ
«ما اهل ذکریم و ما پرسش‌شوندگانیم.» (بصائرالدرجات، ص۴۰؛ بحارالأنوار، ج۲۳، ص۱۷۹)
ظاهر آیه و معنای گسترده‌تر
شاید کسی بپرسد اگر آیه درباره مشرکان مکه و اهل کتاب نازل شده، این تفسیر چه نسبتی با آن دارد؟ پاسخ در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) است که الوحی از الکافی نقل کرده:
الْکِتَابُ هُوَ الذِّکْرُ وَ أَهْلُهُ آلُ مُحَمَّدٍ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِسُؤَالِهِمْ وَ لَمْ یُؤْمَرُوا بِسُؤَالِ الْجُهَّالِ
«کتاب همان ذکر است و اهل آن، خاندان محمدند. خدای عزوجل به پرسیدن از آنان فرمان داده و مردم به پرسیدن از نادانان مأمور نشده‌اند.» (الکافی، ج۱، ص۲۹۵)
این روایات ظاهر آیه را نفی نمی‌کنند. قاعده‌ای که آیه می‌گذارد عام است: هر کس نمی‌داند، باید به داناتر رجوع کند. اما وقتی سخن از فهم خود قرآن است، داناترین مرجع کسانی‌اند که قرآن در خانه‌شان نازل شد. در مدخل آیه اهل ذکر در ویکی‌شیعه این دو لایه معنا و دیدگاه‌های مفسران شیعه و سنی درباره آن گزارش شده است.
درسی برای امروز
آیه پیش از هر چیز به ما یاد می‌دهد که ندانستن عیب نیست؛ عیب آن است که نپرسیم یا از کسی بپرسیم که خودش نمی‌داند. جمله امام صادق (علیه‌السلام) که «مردم به پرسیدن از نادانان مأمور نشده‌اند» امروز، در روزگاری که هر کس درباره دین نظری می‌دهد، معنای تازه‌ای پیدا می‌کند.
این آیه همچنین نشان می‌دهد که امامان (علیهم‌السلام) خود را «مسئول» می‌دانستند؛ یعنی کسانی که باید به پرسش‌ها پاسخ دهند. شاید به همین دلیل است که از امام باقر (علیه‌السلام) این همه حدیث مانده است: او درِ پرسیدن را باز گذاشت و شاگردانش، نسل به نسل، پاسخ‌ها را نوشتند. برای ما هم راه همان است: بپرسیم، اما بدانیم از چه کسی می‌پرسیم.