حکمت لقمان؛ چرا قرآن آن را با سپاس پیوند می‌دهد؟

حکمت، دانستنِ راهِ سپاس

سوره لقمان در آیه دوازدهم از عطای «حکمت» به لقمان و بلافاصله از فرمان سپاس می‌گوید. پرسش این است: چرا حکمت در این آیه با شکر پیوند می‌خورد؟ متن آیه سپاس را تنها احساس درونی معرفی نمی‌کند؛ آن را پاسخی آگاهانه به شناخت نعمت و صاحب نعمت می‌نشاند. آیه همچنین سود شکر را به خود انسان بازمی‌گرداند و بی‌نیازی و ستودگی خدا را یادآور می‌شود. بنابراین سپاس قرار نیست چیزی بر خدا بیفزاید؛ اثر تربیتی آن در جهت‌دادن فهم و انتخاب انسان است. (قرآن، لقمان:۱۲)^[۲]

وَلَقَدْ ءَاتَیْنَا لُقْمَـٰنَ ٱلْحِکْمَةَ أَنِ ٱشْکُرْ لِلَّهِ ۚ وَمَن یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِۦ ۖ وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِىٌّ حَمِیدٌۭ ١٢

ارجاع آیه: سوره لقمان، آیه ۱۲.

در مدخل زنده Alvahy برای همین آیه، روایتی از هشام بن حکم نقل شده است: امام موسی بن جعفر (علیه‌السلام) حکمت را در این عبارت با «فهم و عقل» توضیح می‌دهند. این بیان را می‌توان یک خوانش تفسیری دانست: حکمت، انباشتن اطلاعات نیست؛ نیروی فهمی است که رابطه میان نعمت، مسئولیت و پاسخ درست را تشخیص می‌دهد. خود آیه تفسیر را به یک تعریف لغوی منحصر نمی‌کند؛ پس نباید این روایت را تنها معنای ممکن واژه حکمت قلمداد کرد. (Alvahy، ذیل لقمان:۱۲)^[۱]

روایت

عَنْ هِشَامِ‌بْنِ‌الْحَکَمِ قَالَ قَالَ لِی أَبُوالْحَسَنِ مُوسَی‌بْنِ‌جَعْفَرٍ (علیه السلام): یَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ لَقَدْ آتَیْنَا لُقْمَانَ الْحِکْمَةَ قَالَ الْفَهْمَ وَ الْعَقْلَ.

برگردان: امام موسی بن جعفر (علیه‌السلام) به هشام فرمودند: «ای هشام، خداوند در کتابش می‌فرماید: به‌راستی به لقمان حکمت دادیم؛ [یعنی] فهم و خرد.» این نقل، excerpt از مدخل تفسیری Alvahy است؛ همان صفحه برای آن الکافی، ج۱، ص۱۵ را در کنار منابع دیگر نام می‌برد و یادداشت می‌کند که عبارت «یا هشام ... فی کتابه» در برخی نقل‌ها حذف شده است. این یادداشت، به‌تنهایی ارزیابی مستقل سند یا حل اختلاف نسخه‌ها نیست.

پیوند شکر و فهم، یک نتیجه عملی دارد. گاهی شکر را به گفتن «الحمدلله» فرو می‌کاهیم، حال آنکه فهمِ نعمت باید در مصرف آن نیز دیده شود: توانایی را برای آموختن و خدمت به کار بریم، فرصت را با بی‌مبالاتی نسوزانیم و درباره داشته‌های دیگران دچار حسادت نشویم. اینها تفسیر اخلاقی از جهت آیه‌اند، نه الفاظ نقل‌شده از امام. در شرح آیات لقمان نیز شکر در برابر کفران و توجه به سود بازگشت‌کننده آن برای انسان بررسی شده است؛ این توضیح کمک می‌کند میان سپاس زبانی و پاسخ مسئولانه فرق بگذاریم. (Al-Islam، تفسیر آیات لقمان)^[۳]

از سوی دیگر، عقلِ سپاس‌گزار به معنای انکار رنج یا ممنوعیت پرسش نیست. انسان می‌تواند دشواری را نام ببرد و برای رفع آن بکوشد، در عین حال نعمت‌های موجود را هم ببیند. آیه از انسان می‌خواهد نسبت خود را با نعمت روشن کند و یادآور می‌شود که خدا از شکر بندگان بی‌نیاز است. این یادآوری، سپاس را از معامله با خدا دور می‌کند: عبادت و قدردانی، منفعتی برای رشد خود ماست.

پس هر بار که نعمتی را تشخیص می‌دهیم، می‌توانیم سه پرسش از خود بپرسیم: این توان یا فرصت را چگونه به دست آورده‌ام؟ چه مسئولیتی همراه آن است؟ و کدام استفاده از آن، هم حق دیگران را رعایت می‌کند و هم شکر را از زبان به عمل می‌رساند؟ پاسخ دقیق به این پرسش‌ها همان ادعای «حکمت کامل» نیست؛ تمرینی روزانه برای پیوند دادن فهم با سپاس است.

تصویر تزئینی: برگ قرآنی با سرلوح سوره دخان، نه متن آیه لقمان؛ موزه ملی ایران / Wikimedia Commons، اثر احمد السهروردی، دامنه عمومی طبق برچسب صفحه.