محمد بن یعقوب کلینی از محدثان شیعه در گذار از سده سوم به چهارم هجری بود. گزارش‌های زندگی او محدود است؛ منابع از خاستگاه او در روستای کلین نزدیک ری و فعالیت علمی‌اش در بغداد یاد می‌کنند و وفاتش را در سال ۳۲۸ یا ۳۲۹ قمری دانسته‌اند. همین محدودیت زندگی‌نامه‌ای باعث می‌شود شناخت او بیش از هر چیز از راه اثر ماندگارش، «الکافی»، صورت بگیرد. (گنجینه پاسخ‌ها، زندگی‌نامه محمد بن یعقوب کلینی)[۱]
الکافی با هدف فراهم آوردن مجموعه‌ای گسترده از معارف و روایت‌های دینی تدوین شد. پژوهش درباره این اثر، آن را در سه بخش اصول، فروع و روضه معرفی می‌کند: مباحث اعتقادی و دانش دینی، روایت‌های مرتبط با احکام، و مجموعه‌ای از گزارش‌ها و گفتارهای گوناگون. چینش موضوعی، مراجعه به مجموعه را برای خواننده آسان‌تر می‌کند و نشان می‌دهد گردآوری حدیث فقط نگهداری نقل‌ها نبود؛ سامان دادن به آنها نیز بخشی از کار مؤلف بود. (ایان کیث اندرسن هاوارد، «آثار بزرگ شیعه: الکافی کلینی»)[۲]
کلینی در دوره غیبت صغری می‌زیست و شبکه‌ای از استادان و راویان در شهرهای گوناگون با انتقال کتاب‌ها و روایت‌ها پیوند داشتند. گزارش‌های پژوهشی از حضور او در ری و بغداد و گردآوری روایت‌ها در آن فضای تاریخی سخن می‌گویند؛ همچنین به نقل از نجاشی، دوره‌ای بیست‌ساله برای تدوین الکافی ذکر شده است. این داده‌ها تصویر یک پروژه فردیِ جدا از جامعه علمی را نمی‌سازد، بلکه از کاری برآمده از ارتباط با ناقلان و نسخه‌های پیشین خبر می‌دهد. (علی نقی ذبیح‌زاده، «عالمان شیعه در عصر غیبت صغری: محمد بن یعقوب کلینی»)[۳]
اهمیت الکافی در تاریخ حدیث شیعه، به معنای معتبر شمردن یکسان همه روایت‌های آن نیست. خود پژوهش‌های حدیثی میان جایگاه کتاب و ارزیابی تک‌تک اسناد فرق می‌گذارند؛ هر گزارش باید با روش‌های رجال و درایه بررسی شود. از این رو می‌توان هم جایگاه تاریخی این مجموعه را شناخت و هم پرسش نقادانه درباره هر روایت را باز نگه داشت. (ایان کیث اندرسن هاوارد، «آثار بزرگ شیعه: الکافی کلینی»)[۲]
تصویر: مجموعه هشت‌جلدی ترجمه انگلیسی الکافی، عکس محصول کتاب‌فروشی Hujjat. نام عکاس و مجوز بازنشر در صفحه منبع ذکر نشده است.
منابع
- گنجینه پاسخ‌ها، «محمد بن یعقوب کلینی که بود؟ و چه کتاب‌هایی نوشته است؟». نسخه برخط: زندگی‌نامه و کتاب‌های کلینی.
- Ian Keith Anderson Howard، Great Shi‘i Works: al-Kafi by al-Kulayni، بخش‌های نویسنده و الکافی. نسخه برخط: ساختار و جایگاه الکافی.
- Ali Naghi Zabihzadeh، Shi‘ite Authorities in the Age of Minor Occultation, Part II، بخش شخصیت کلینی و الکافی. نسخه برخط: کلینی در عصر غیبت صغری.