حق شریک در رساله حقوق منسوب به امام سجاد (علیه‌السلام)، با توجه به حضور و غیبت او و رعایت امانت توضیح داده می‌شود. این حق، موضوعی جدا از آداب مشورت است: در همکاری، طرف مقابل فقط شنونده یک پیشنهاد نیست، بلکه در کار و دارایی یا مسئولیتی مشترک سهم دارد. پرسش این نوشته آن است که چگونه می‌توان در همکاری روزمره، حرمت آن سهم را دید و از تبدیل اعتماد به اختیار نامحدود برای خود پرهیز کرد.(رساله حقوق، حق الشریک)[1]
همکاری، با به‌رسمیت‌شناختن طرف دیگر
در نسخه رافد، آغاز بند حق الشریک در صفحه۳۴ و ادامه آن در صفحه۳۵ قرار دارد. گزیده‌ای کوتاه از عبارت، بدون آوردن همه بند، چنین است:(نسخه برخط، ص۳۴–۳۵)[1]
وَإِنْ حَضَرَ سَاوَيْتَهُ وَلا تَعْزِمْ عَلَى حُكْمِكَ دُونَ حُكْمِهِ وَلا تَعْمَلْ بِرَأْيِكَ دُونَ مُنَاظَرَتِهِ
گزیده روایت رساله حقوق منسوب به امام سجاد (علیه‌السلام)، حق الشریک؛ معنا: هنگام حضور، با او به برابری رفتار کن و رأی خود را بی‌گفت‌وگو با او پیش نبر. اعراب برای خوانایی افزوده شده است؛ محل واژه‌ها در نسخه رافد بررسی شده است.مراد از این نقل، معرفی متن همان نسخه است. چیتیک در مقدمه رساله حقوق، به دو صورت نقل و تفاوت‌های آن‌ها اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که بسیاری از حق‌ها، از زاویه مسئولیتی بیان می‌شوند که فرد باید در برابر دیگری رعایت کند. این نگاه به ما کمک می‌کند تنها از توقع خود از شریک نپرسیم؛ سهمی را که در حفظ رابطه بر عهده داریم نیز ببینیم. در این نوشته، بررسی مستقل سند یا تطبیق کامل نسخه‌های رساله انجام نشده است.(مقدمه مترجم رساله حقوق)[2]
رضایت را با سکوت یکی نگیریم
آیه۲۹ سوره نساء، در سخن از اموال، بر پرهیز از خوردن مال به باطل و دادوستد با رضایت متقابل تأکید دارد. متن کامل آیه چنین است. آوردن آن در اینجا، زمینه‌ای قرآنی برای تأمل اخلاقی است؛ نه صدور حکم درباره قرارداد یا اختلاف مشخص.(نساء،۲۹)[3]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ ۚ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا
نساء۴:۲۹؛ متن کامل آیه.در مثال‌های بعد، درباره رفتارهای عادیِ همکاری تأمل می‌کنیم و آن‌ها را لفظ روایت یا قاعده حقوقی تازه نمی‌نامیم. فرض کنیم دو نفر یک برنامه آموزشی را پیش می‌برند. اگر یکی تصمیم مهم را به تنهایی بگیرد و پس از انجام، آن را خبر دهد، دیگری عملاً در برابر کار انجام‌شده قرار گرفته است. خبر دادن پس از تصمیم، همیشه همان مشارکت در تصمیم نیست. روشن‌کردن موضوع پیش از اقدام و فرصت دادن برای پاسخ، می‌تواند از چنین فاصله‌ای جلوگیری کند.
نمونه دیگر، استفاده از نام همکار در معرفی نتیجه کار است. گاهی کسی سهم مهمی در آماده‌سازی داشته، اما هنگام عرضه نتیجه، نامش به دلیل غیبت یا کم‌حرفی حذف می‌شود. پرسش منصفانه این است که اگر جای او بودیم، این معرفی را کامل می‌دانستیم؟ بیان روشن سهم‌ها، به معنای یکسان‌دانستن همه تلاش‌ها نیست؛ می‌توان تفاوت نقش‌ها را دقیق توضیح داد و با این حال هیچ‌کس را از روایت کار مشترک ناپدید نکرد. این دقت، راهی عملی برای پاسداشت اعتماد است.
نبودن شریک، پایان مسئولیت نیست
بند رساله از غیبت شریک نیز سخن می‌گوید. می‌توان از این توجه، برای دیدن مسئولیتی الهام گرفت که با دور بودن همکار پایان نمی‌یابد: اطلاعات ضروری را نگه داریم، تغییرهای مهم را روشن ثبت کنیم و چیزی را که باید در اختیار او باشد پنهان نکنیم. چنین نمونه‌هایی روش پیشنهادی نویسنده برای گفت‌وگوی بهترند. حدود اختیار و تعهد در هر همکاری باید از شرایط همان کار و توافق‌های معتبر آن روشن شود؛ متن اخلاقی را نباید به جای بررسی مورد مشخص نشاند.(توجه بند حق الشریک به حضور و غیبت)[1]
برای آغاز یک همکاری تازه، می‌توان پیش از تقسیم کار، چند پرسش ساده را با هم روشن کرد: چه کسی چه بخشی را انجام می‌دهد، کدام تصمیم نیازمند گفت‌وگوی مشترک است و اگر یکی در دسترس نبود چگونه خبرها منتقل می‌شود؟ پاسخ روشن، از محبت و اعتماد کم نمی‌کند. برعکس، کمک می‌کند توقعی ناگفته به رنجش تبدیل نشود. این پرسش‌ها برای سامان‌دادن گفت‌وگو پیشنهاد می‌شوند و به تنهایی جای دانش تخصصی لازم برای قراردادها و تصمیم‌های مالی را نمی‌گیرند.
حق شریک ما را به دیدن دیگری در همه مرحله‌های کار دعوت می‌کند: پیش از تصمیم، هنگام انجام، و زمانی که نتیجه معرفی می‌شود. اگر همکاری را تنها وسیله رسیدن به هدف شخصی ببینیم، ممکن است از سهم و رضایت طرف دیگر غافل شویم. خواندن این بند فرصتی است برای بازنگری رفتار خود، نه بهانه‌ای برای محکوم‌کردن شتاب‌زده همکار. گاهی یک توضیح به‌موقع، یک پرسش روشن و پذیرفتن سهم دیگران، مسیر رابطه را از سوءتفاهم به همکاری مسئولانه‌تر برمی‌گرداند.
منابع
- رساله حقوق، نسخه برخط رافد، حق الشریک، ص۳۴–۳۵؛ ناشر: مکتبة الإمام حسن العامّة؛ نسخه برخط.
- ویلیام چیتیک، مقدمه مترجم رساله حقوق؛ نسخه‌ها و مفهوم مسئولیت در برابر حق دیگران؛ نسخه برخط.
- قرآن کریم، نساء، آیه۲۹؛ نسخه برخط.
تصویر: برگ قرآن سده۱۴ میلادی با آیات۲۸–۳۳ اعراف، موزه متروپولیتن، شماره۱۹۷۹٫۲۹۵٫۲؛ تصویری برای زمینه مطالعه قرآن است، نه برگ آیه۲۹ نساء یا نسخه رساله حقوق. منبع و شناسنامه؛ Public Domain؛ تنها تغییر اندازه، بدون برش.