هنگامی که از ارزش یک انسان حرف می‌زنیم، ممکن است خیلی زود به دارایی، عنوان شغلی، شهرت یا ظاهر او برسیم. حکمت کوتاه هشتاد و یکم نهج‌البلاغه، پرسش را به سوی چیزی دیگر می‌برد: آدمی چه چیزی را نیک می‌داند و در چه کاری به شایستگی رسیده است؟ این نوشته، متن این حکمت را می‌خواند و سپس با تفکیک میان کرامت انسانی و فضیلت اکتسابی، درباره چند نتیجه عملی برای یادگیری و کارکردن تأمل می‌کند.(نهج‌البلاغه، حکمت۸۱)[1]
قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ.
روایت حکمت۸۱ نهج‌البلاغه، منسوب به امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام)؛ معنا: ارزش هرکس به چیزی است که آن را نیک می‌داند.دانستنِ خوب، فراتر از داشتن یک عنوان
در مدخل حکمت۸۱ پایگاه المرجع، همین عبارت کوتاه با انتساب به امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) نقل شده است. کتابخانه حدیث شیعه نیز در مدخل «معیار ارزش انسان»، متن نزدیک این سخن را بدون ضمیر پایانی «ه» در فعل، همراه با ارجاع به نهج‌البلاغه و چند مجموعه دیگر معرفی می‌کند. وجود این ارجاع‌ها به خواننده برای پیگیری متن کمک می‌کند؛ اما فهرست‌کردن آن‌ها به تنهایی جای بررسی مستقل نسخه‌ها یا ارزیابی سند را نمی‌گیرد. برای نقل حاضر، محل مشخص ما حکمت۸۱ است و از تعیین صفحه یک چاپ نامعلوم پرهیز می‌کنیم.(علم و حکمت، ج۱، ص۳۸، ح۱۷)[2]
می‌توان از تعبیر «نیک دانستن» برای نقد فاصله میان ادعا و توانایی واقعی الهام گرفت. این برداشت آموزشی است، نه افزودن عبارتی به متن حکمت. کسی که شیوه انجام کاری را آموخته، باید بتواند درباره دلیل انتخاب روش، محدودیت آن و خطاهای محتمل توضیح بدهد. عنوان و مدرک می‌توانند نشانه یک مسیر آموزشی باشند، اما در یک موقعیت مشخص، کیفیت فهم و نتیجه کار نیز باید دیده شود. پرسش مفید این است: آیا آنچه عرضه می‌کنیم واقعاً به کار دیگری می‌آید؟
فضیلتِ آموختن، مجوز تحقیر دیگران نیست
در کنار این توجه به کمال اکتسابی، نباید احترام به آدمی را به میزان مهارت یا بازده اقتصادی او مشروط کرد. قرآن در آیه۷۰ اسراء از تکریم فرزندان آدم سخن می‌گوید. خواندن این آیه در کنار حکمت، کمک می‌کند میان حرمت انسانی و ارزیابی یک تواناییِ آموخته‌شده تفاوت بگذاریم. این کنارهم‌خوانی، تأمل نویسنده است؛ نه ادعای آنکه حکمت در شرح همین آیه صادر شده باشد.(اسراء،۷۰)[3]
وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا
اسراء۱۷:۷۰؛ متن عربی قرآنبرای مثال، دانش‌آموزی که هنوز خواندن را به‌خوبی نیاموخته، از حق احترام و فرصت یادگیری کم‌تری برخوردار نیست. سالمندی که از کار حرفه‌ای کناره گرفته نیز ارزش انسانی‌اش را از دست نداده است. تشویق به کسب دانش باید راه رشد را باز کند، نه اینکه گروهی را به بهانه کم‌تجربگی از جمع بیرون براند. در خانواده یا محیط کار، می‌توان یک عملکرد را نیازمند اصلاح دانست، بدون آنکه شخصیت فرد را با برچسبی کلی و تحقیرآمیز تعریف کرد.
تمرینی برای سنجیدن کیفیت کار خودمان
اگر قرار باشد این تأمل به عمل برسد، بهتر است از یک مهارت محدود آغاز کنیم: نوشتن یک متن روشن، آموزش یک مسئله ساده، تعمیر درست یک ابزار یا خواندن دقیق یک منبع. هدف را آن‌قدر مشخص کنیم که بتوان درباره نتیجه گفت‌وگو کرد. سپس از فردی آگاه بخواهیم یک ایراد واقعی را نشان دهد. بازخوردی که به نمونه معین اشاره کند، برای یادگیری سودمندتر از ستایش کلی است. چنین تمرینی برای خودسنجی پیشنهاد می‌شود و نباید به ابزار رقابت تحقیرآمیز با دیگران بدل شود.
قدم بعد، ثبت محدودیت‌هاست. اگر چیزی را نمی‌دانیم، روشن بگوییم؛ اگر یک نتیجه فقط در شرایط خاص درست است، همان شرایط را توضیح بدهیم. خوب انجام‌دادن یک کار، با پذیرفتن امکان خطا ناسازگار نیست. چه‌بسا پافشاری بر نمایش بی‌نقص‌بودن، فرصت اصلاح را از ما بگیرد. می‌توان هر ماه از خود پرسید: چه چیزی را بهتر فهمیده‌ام، کدام اشتباه را تکرار نمی‌کنم و در کدام بخش هنوز به راهنمایی نیاز دارم؟ این پرسش‌ها رشد را قابل مشاهده‌تر می‌کنند.
تصویر همراه نوشته، قلمدانی واقعی از مجموعه هنر اسلامی موزه متروپولیتن است؛ نمونه‌ای تاریخی از کار دقیق یک سازنده، نه تصویری از ابزار شخصی امام علی (علیه‌السلام) یا سندی درباره زمان صدور روایت. همان‌طور که در معرفی تصویر باید مرز دانسته و نادانسته را رعایت کرد، در کار خود نیز باید کیفیت را با صداقت همراه ساخت. حکمت۸۱ می‌تواند دعوتی برای جدی‌گرفتن دانش و توانایی باشد؛ دعوتی که با حفظ حرمت همگان و گشودن راه یادگیری برای آنان معنا پیدا می‌کند.(بازخوانی حکمت۸۱)[1]
منابع
- نهج‌البلاغه، حکمت۸۱، متن عربی در پایگاه المرجع؛ نسخه برخط.
- کتابخانه حدیث شیعه، علم و حکمت ج۱ ص۳۸ ح۱۷، با ارجاع به نهج‌البلاغه حکمت۸۱؛ نسخه برخط.
- قرآن کریم، اسراء، آیه۷۰؛ نسخه برخط.
تصویر: قلمدان فلزی واقعی، اواخر سده سیزدهم تا اوایل سده چهاردهم میلادی، شماره۱۷٫۱۹۰٫۸۲۲؛ نمونه‌ای از مهارت سازندگان هنر اسلامی، بدون انتساب به صاحب روایت؛ موزه متروپولیتن، تصویر در مالکیت عمومی (Public Domain)، اطلاعات دسترسی و حقوق تصویر. تنها اندازه تصویر برای نمایش وب تغییر یافته و برش نخورده است.