دفع بدی به شیوه بهتر؛ مرز مدارا و حق‌خواهی

آیه ۳۴ سوره فصلت با یک دستور کوتاه، واکنش ما به رفتار نادرست را به پرسشی اخلاقی تبدیل می‌کند: «بدی را با آنچه بهتر است دفع کن». ادامه آیه از امکان دگرگونیِ دشمنی به دوستی نزدیک سخن می‌گوید. آیا این یعنی باید هر آسیب را تحمل کرد یا هر اختلافی با خوش‌رفتاری پایان می‌یابد؟ نه؛ آیه راهی برای انتخاب پاسخ بهتر می‌گشاید، اما نتیجه رابطه را تضمین نمی‌کند و درباره شیوه‌های قانونیِ توقف ظلم سکوتِ الزامی نمی‌سازد. (قرآن، فصلت:۳۴)[۱]

وَلَا تَسْتَوِى ٱلْحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّیِّئَةُ ۚ ٱدْفَعْ بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِى بَیْنَکَ وَبَیْنَهُۥ عَدَٰوَةٌ کَأَنَّهُۥ وَلِىٌّ حَمِیمٌ ٣٤

ارجاع آیه: سوره فصلت، آیه ۳۴.

«أحسن» صرفاً پاسخِ شیرین‌تر در ظاهر نیست؛ باید دید کدام واکنش هم از اخلاق پاسداری می‌کند و هم آسیب را ادامه نمی‌دهد. اگر کسی سخنی نادرست گفته، پاسخ بهتر می‌تواند تصحیح روشن و مستند باشد، بی‌آنکه به تحقیر متقابل برسد. اگر اختلافی کوچک است، گذشت ممکن است راه بازگشت را نگه دارد. اما اگر رفتار تکراری یا خطرناک است، فاصله‌گرفتن، کمک خواستن و پیگیری حق می‌تواند از ادامه آسیب جلوگیری کند. این تمایز، استنباط عملی از دعوت آیه است؛ خود آیه فهرست یکسانی برای همه موقعیت‌ها نمی‌دهد.

شرح تفسیری آیه بر این نکته تأکید می‌کند که پاسخ نیکو می‌تواند کینه را فروبنشاند و راه الفت را باز کند. این یک امکان تربیتی است، نه قانون تضمین‌شده روان‌شناختی. طرف مقابل ممکن است نپذیرد، رفتار را تکرار کند یا از نرمی سوءاستفاده کند. به همین دلیل، انتخابِ «بهتر» نیازمند تشخیص موقعیت، توان، پیامد و حفظ امنیت است؛ فضیلت اخلاقی را نباید به ابزاری برای خاموش‌کردن فرد آسیب‌دیده تبدیل کرد. (تفسیر روشن‌گرانه، شرح فصلت:۳۴)[۲]

دعای بیستم صحیفه سجادیه نیز برای پاسخ به رفتارهایی چون خیانت، دوری، محروم‌کردن و بدگویی، نیکی و پیوند را از خدا می‌طلبد. این دعا به جای توصیف واکنش خودکار، درخواستِ توفیق می‌کند؛ یعنی چنین منش و خویشتن‌داری‌ای نیاز به تمرین دارد. در همان دعا، درخواست یاری در برابر ستم نیز دیده می‌شود؛ بنابراین می‌توان مهربانی را با مرزبندی جمع کرد: از دشنام و تهمت دوری کنیم، اما برای توقف زیان و بازگرداندن حق هم اقدام کنیم. (صحیفه سجادیه، دعای ۲۰، فرازهای ۹ و ۱۴)[۳]

در عمل، پیش از پاسخ به پیام تند مکث کنیم و ادعای واقعی را از حمله شخصی جدا سازیم. اگر نقد درست است، آن را بپذیریم؛ اگر نادرست است، با شاهد و زبان روشن اصلاحش کنیم. اگر موضوع را نمی‌توانیم امن حل کنیم، از فرد مورد اعتماد یا مرجع مسئول کمک بخواهیم. گاهی بهترین پاسخ، سکوت موقت و ثبت واقعیت است؛ گاهی گفت‌وگوی مستقیم؛ و گاهی پایان‌دادن به تماس. هیچ‌یک به‌تنهایی نسخه همیشگی نیست.

پس آیه دعوت به حفظ کرامت در پاسخ است، نه به انکار تفاوت نیکی و بدی. ما می‌توانیم از چرخه انتقام بیرون بیاییم و هم‌زمان به نام مدارا، ظلم را عادی نکنیم. معیارِ پاسخ بهتر این است که حقیقت را تحریف نکند، آسیب را تشدید نکند و در حد امکان راهی مسئولانه برای اصلاح باقی بگذارد.

تصویر تزئینی: جلد نسخه صحیفه سجادیه، کتابخانه نسخه‌های خطی دانشگاه کلمبیا، Ms Or 219؛ تصویر به‌عنوان نمونه‌ای از میراث مکتوب، نه منبع نقل این مقاله. رکورد با برچسب No Copyright - United States و دسترسی عمومی: مشاهده تصویر و اعتبار.