دیدن دو روایت با مضمون متفاوت، پایان تحقیق نیست؛ ممکن است آغاز پرسش دقیقتری باشد. «تهذیب الاحکام» شیخ طوسی از کتابهای اصلی حدیث شیعه است که برای فهم شیوه مواجهه عالمان با این مسئله اهمیت دارد. موضوع عمده آن روایات فقهی منقول از اهلبیت (علیهمالسلام) است.(معرفی تهذیب الاحکام)[۱]
از مسئله یک خواننده تا تألیف کتاب
در گزارش مقدمه تهذیب آمده است که یکی از دوستان مؤلف، درباره اختلاف ظاهری احادیث و پرسشهایی که این اختلاف برمیانگیخت با او سخن گفته بود. پاسخ طوسی، نوشتن شرحی استدلالی بر «المقنعه» شیخ مفید شد؛ اثری که افزون بر آوردن مستندات، به روایتهای ناسازگار در ظاهر و راه بررسی آنها نیز توجه میکرد.(انگیزه تألیف تهذیب)[۱]
این نقطه آغاز برای خواننده غیرمتخصص هم معنادار است: انتخاب یک جمله از میان روایات، تصویر کاملی از یک بحث نمیدهد. باید دید مؤلف چه پرسشی طرح کرده، چه شواهد دیگری آورده و چگونه میان آنها رابطه برقرار کرده است. این توصیه، روش پیشنهادی مطالعه این یادداشت است، نه حکمی درباره اعتبار تکتک روایات کتاب.
جایگاه مؤلف در بغداد و نجف
محمد بن حسن طوسی، مشهور به شیخ طوسی، در قرن پنجم هجری میزیست. او در بغداد از شیخ مفید و سید مرتضی بهره برد و سپس به نجف رفت. آثار او حوزههای حدیث، فقه، اصول و تفسیر را دربرمیگیرد؛ بنابراین تهذیب را باید در کنار کارنامه گسترده علمی مؤلف دید.(زندگی علمی شیخ طوسی)[۲]
نسبت تهذیب با استبصار
طوسی پس از تهذیب، «الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار» را نوشت که تمرکز آن بر اخبار اختلافی و شیوه جمع میان آنهاست. هر دو اثر در شمار کتابهای چهارگانه حدیثی شیعه قرار دارند، اما یکسان بودن مؤلف به معنای یکسان بودن دامنه و هدف دو کتاب نیست.(معرفی الاستبصار)[۳]
برای شروع مطالعه، بهتر است یک موضوع محدود برگزیده شود و ترتیب طرح روایتها در آن دنبال شود. جدا کردن سخن مؤلف از متن نقلشده، توجه به سند و ثبت پرسشهای حلنشده، خواندن را دقیقتر میکند. اگر هدف، به دست آوردن حکم عملی باشد، صرف یافتن یک روایت جای بررسی فقهی و مراجعه به منبع معتبر احکام را نمیگیرد.
ارزش این مواجهه در کند کردن داوری شتابزده است. کتاب حدیث فقط مخزن جملههایی برای تأیید نظر ما نیست؛ صورتبندی مسئله و مسیر استدلال نیز بخشی از میراثی است که باید خوانده شود. تهذیب و استبصار امکان مشاهده دو دامنه متفاوت از کار یک مؤلف را فراهم میکنند.(تهذیب الاحکام)[۱](الاستبصار)[۳]
تصویر جلد نسخه چاپی کتاب، از ویکیشیعه. نام عکاس و مجوز مشخص در پرونده ذکر نشده است؛ تصویر بدون برش استفاده شده و تصویر نسخه خطی نیست.