خطبه حضرت زینب (سلام‌الله علیها) در شام، در برابر دستگاهی ایراد شد که می‌کوشید کربلا را پیروزی و خاندان پیامبر را بیگانه نشان دهد. این مقاله متن عربی و ترجمه کاملِ منتشرشده در ویکی‌شیعه را یکجا گرد آورده و زمینه، مضمون و منابع آن را توضیح می‌دهد.
متن و ترجمه پایه: ویکی‌شیعه. برای اختلاف نسخه‌ها، نقلِ این صفحه حفظ شده است.
زمینه تاریخی و جایگاه خطبه
بر اساس گزارش‌های گردآمده در منبع، پس از ورود اسیران کربلا به مجلس یزید و بی‌احترامی به سر مطهر امام حسین (علیه‌السلام)، حضرت زینب (سلام‌الله علیها) سخن گفت. محورهای خطبه عبارت‌اند از مقابله با تحریف، ردّ منطق پیروزی ظاهری، یادآوری حرمت خاندان پیامبر، و امید به ماندگاری پیام اهل‌بیت. در گزارش‌های تاریخی، اصل انتساب و جزئیات نقل در کتاب‌هایی چون الاحتجاج، مثیر الأحزان، اللهوف و بلاغات النساء آمده است؛ اختلاف نسخه‌ها باید در پژوهش تخصصی جداگانه سنجیده شود.
فراز 1
فَقَامَتْ زَيْنَبُ بِنْتُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَتْ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ صَلَّى اللهُ عَلَى رَسُولِهِ وَ آلِهِ أَجْمَعِينَ صَدَقَ اللهُ سُبْحَانَهُ كَذَلِكَ يَقُولُ: ﴿ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوءَى أَنْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَكَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُونَ﴾ [الروم:۱۰]
زینب دختر علی‌بن‌ابی‌طالب (سلام‌الله علیها) برخاست و خدا را ستود و آیه‌ای از سوره روم را گواه گرفت: فرجام بدکاران آن است که آیات خدا را تکذیب و مسخره کنند.
فراز 2
أَ ظَنَنْتَ يَا يَزِيدُ حَيْثُ أَخَذْتَ عَلَيْنَا أَقْطَارَ الْأَرْضِ وَ آفَاقَ السَّمَاءِ فَأَصْبَحْنَا نُسَاقُ كَمَا تُسَاقُ الْأُسَرَاءُ أَنَّ بِنَا هَوَاناً عَلَيْهِ وَ بِكَ عَلَيْهِ كَرَامَةً وَ أَنَّ ذَلِكَ لِعِظَمِ خَطَرِكَ عِنْدَهُ فَشَمَخْتَ بِأَنْفِكَ وَ نَظَرْتَ فِي عِطْفِكَ جَذْلَانَ مَسْرُوراً حَيْثُ رَأَيْتَ الدُّنْيَا لَكَ مُسْتَوْثِقَةً وَ الْأُمُورَ مُتَّسِقَةً وَ حِينَ صَفَا لَكَ مُلْكُنَا وَ سُلْطَانُنَا
ای یزید، آیا گمان کرده‌ای چون زمین و آسمان را بر ما بستی و ما را مانند اسیران راندی، نزد خدا خوار و تو گرامی شده‌ای؟ این مهلت و پیروزی ظاهری، نشانه بزرگی تو نیست.
فراز 3
فَمَهْلًا مَهْلًا أَ نَسِيتَ قَوْلَ اللهِ تَعَالَى: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ. [آل عمران:۱۷۸]
اندکی درنگ کن؛ آیا سخن خدا را فراموش کرده‌ای که به کافران مهلت می‌دهد تا بر گناهشان بیفزایند و عذابی خوارکننده در انتظارشان است؟
فراز 4
أَ مِنَ الْعَدْلِ يَا ابْنَ الطُّلَقَاءِ تَخْدِيرُكَ حَرَائِرَكَ وَ إِمَاءَكَ وَ سَوْقُكَ بَنَاتِ رَسُولِ اللهِ سَبَايَا قَدْ هَتَكْتَ سُتُورَهُنَّ وَ أَبْدَيْتَ وُجُوهَهُنَّ تَحْدُو بِهِنَّ الْأَعْدَاءُ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ وَ يَسْتَشْرِفُهُنَّ أَهْلُ الْمَنَاهِلِ وَ الْمَنَاقِلِ وَ يَتَصَفَّحُ وُجُوهَهُنَّ الْقَرِيبُ وَ الْبَعِيدُ وَ الدَّنِيُّ وَ الشَّرِيفُ لَيْسَ مَعَهُنَّ مِنْ رِجَالِهِنَّ وَلِيٌّ وَ لَا مِنْ حُمَاتِهِنَّ حَمِيٌّ
آیا این عدالت است ای فرزند آزادشده‌ها که زنان و کنیزان تو در پس پرده باشند و دختران رسول‌الله اسیر؟ پرده‌های حرمتشان را دریدی، چهره‌هایشان را آشکار کردی و آنان را شهر به شهر گرداندی؛ بی‌آنکه از مردانشان سرپرست یا از حامیانشان پشتیبانی همراهشان باشد.
فراز 5
وَ كَيْفَ يُرْتَجَى مُرَاقَبَةُ مَنْ لَفَظَ فُوهُ أَكْبَادَ الْأَزْكِيَاءِ وَ نَبَتَ لَحْمُهُ مِنْ دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ وَ كَيْفَ يَسْتَبْطِئُ فِي بُغْضِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ مَنْ نَظَرَ إِلَيْنَا بِالشَّنَفِ وَ الشَّنَئَانِ وَ الْإِحَنِ وَ الْأَضْغَانِ ثُمَّ تَقُولُ غَيْرَ مُتَأَثِّمٍ وَ لَا مُسْتَعْظِمٍ
چگونه از کسی که جگر پاکان را بلعیده و گوشتش از خون شهیدان روییده، انتظار مراقبت و دلسوزی می‌رود؟ چگونه کسی که با کینه به اهل‌بیت می‌نگرد، در دشمنی خود کندی کند؟
فراز 6
لَأَهَلُّوا وَ اسْتَهَلُّوا فَرَحاً ثُمَّ قَالُوا يَا يَزِيدُ لَا تُشَلَ، مُنْتَحِياً عَلَى ثَنَايَا أَبِي عَبْدِ اللهِ سَيِّدِ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ تَنْكُتُهَا بِمِخْصَرَتِكَ
نیاکانت شادمان شوند و به تو بگویند: ای یزید، دستت مریزاد؛ در حالی که بر دندان‌های پیشین اباعبدالله، سرور جوانان بهشت، می‌زنی.
فراز 7
وَ كَيْفَ لَا تَقُولُ ذَلِكَ وَ قَدْ نَكَأْتَ الْقَرْحَةَ وَ اسْتَأْصَلْتَ الشَّافَةَ بِإِرَاقَتِكَ دِمَاءَ ذُرِّيَّةِ مُحَمَّدٍ وَ نُجُومِ الْأَرْضِ مِنْ آلِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ تَهْتِفُ بِأَشْيَاخِكَ زَعَمْتَ أَنَّكَ تُنَادِيهِمْ فَلَتَرِدَنَّ وَشِيكاً مَوْرِدَهُمْ
چرا چنین نگویی، حال آنکه با ریختن خون فرزندان محمد و ستارگان زمین از خاندان عبدالمطلب، ریشه آنان را بریدی و نیاکانت را صدا می‌زنی؟
فراز 8
وَ لَتَوَدَّنَّ أَنَّكَ شَلَلْتَ وَ بَكِمْتَ وَ لَمْ تَكُنْ قُلْتَ مَا قُلْتَ وَ فَعَلْتَ مَا فَعَلْتَ، اللَّهُمَّ خُذْ لَنَا بِحَقِّنَا وَ انْتَقِمْ مِنْ ظَالِمِنَا وَ أَحْلِلْ غَضَبَكَ بِمَنْ سَفَكَ دِمَاءَنَا وَ قَتَلَ حُمَاتَنَا
به‌زودی آرزو می‌کنی لال و ناتوان بودی و آن سخنان و کارها را انجام نمی‌دادی. خدایا حق ما را بگیر و از ستمگر ما انتقام بستان.
فراز 9
فَوَاللهِ مَا فَرَيْتَ إِلَّا جِلْدَكَ وَ لَا حَزَزْتَ إِلَّا لَحْمَكَ وَ لَتَرِدَنَّ عَلَى رَسُولِ اللهِ بِمَا تَحَمَّلْتَ مِنْ سَفْكِ دِمَاءِ ذُرِّيَّتِهِ وَ انْتَهَكْتَ مِنْ حُرْمَتِهِ فِي عِتْرَتِهِ وَ لُحْمَتِهِ حَيْثُ يَجْمَعُ اللهُ شَمْلَهُمْ وَ يَلُمُّ شَعَثَهُمْ وَ يَأْخُذُ بِحَقِّهِمْ ﴿وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾ [آل عمران:۱۶۹]
به خدا سوگند جز پوست خود را ندریدی و جز گوشت خود را نبریدی؛ با خون فرزندان پیامبر و شکستن حرمت خاندانش، در پیشگاه رسول خدا حاضر می‌شوی؛ آنجا خدا پراکندگی آنان را جمع و حقشان را بازمی‌ستاند، و شهیدان نزد پروردگارشان زنده و روزی‌خورند.
فراز 10
وَ حَسْبُكَ بِاللهِ حَاكِماً وَ بِمُحَمَّدٍ خَصِيماً وَ بِجَبْرَئِيلَ ظَهِيراً وَ سَيَعْلَمُ مَنْ سَوَّلَ لَكَ وَ مَكَّنَكَ مِنْ رِقَابِ الْمُسْلِمِينَ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا
خدا برای داوری تو بس است و محمد (صلی‌الله علیه و آله) دشمن تو و جبرئیل پشتیبان حق است. آن‌کس که تو را فریب داد و بر گرده مسلمانان سوار کرد، خواهد دانست چه بد جانشینی برگزیده است.
فراز 11
وَ لَئِنْ جَرَّتْ عَلَيَّ الدَّوَاهِي مُخَاطَبَتَكَ إِنِّي لَأَسْتَصْغِرُ قَدْرَكَ وَ أَسْتَعْظِمُ تَقْرِيعَكَ وَ أَسْتَكْثِرُ تَوْبِيخَكَ لَكِنَّ الْعُيُونَ عَبْرَى وَ الصُّدُورَ حَرَّى
اگر سخن گفتن با تو مصیبت‌های مرا تازه می‌کند، مقام تو را کوچک و نکوهشت را بزرگ می‌شمارم؛ اما چشم‌ها اشکبار و سینه‌ها سوزان است. شگفتا که حزب خدا به دست حزب شیطان کشته شد.
فراز 12
فَهَذِهِ الْأَيْدِي تَنْطِفُ مِنْ دِمَائِنَا وَ الْأَفْوَاهُ تَتَحَلَّبُ مِنْ لُحُومِنَا وَ تِلْكَ الْجُثَثُ الطَّوَاهِرُ الزَّوَاكِي تَنْتَابُهَا الْعَوَاسِلُ وَ تُعَفِّرُهَا أُمَّهَاتُ الْفَرَاعِلِ وَ لَئِنِ اتَّخَذْتَنَا مَغْنَماً لَتَجِدَنَّا وَشِيكاً مَغْرَماً حِينَ لَا تَجِدُ إِلَّا مَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ فَإِلَى اللهِ الْمُشْتَكَى وَ عَلَيْهِ الْمُعَوَّلُ
دست‌هایشان از خون ما می‌چکد و دهان‌هایشان از گوشت ما پر است؛ پیکرهای پاک ما را گرگ‌ها و کفتارها می‌درند. اگر ما را غنیمت شمردی، به‌زودی درمی‌یابی که غرامت بوده است؛ شکایت ما به خداست.
فراز 13
فَكِدْ كَيْدَكَ وَ اسْعَ سَعْيَكَ وَ نَاصِبْ جُهْدَكَ فَوَاللهِ لَا تَمْحُو ذِكْرَنَا وَ لَا تُمِيتُ وَحْيَنَا وَ لَا تُدْرِكُ أَمَدَنَا وَ لَا تَرْحَضُ عَنْكَ عَارَهَا وَ هَلْ رَأْيُكَ إِلَّا فَنَدٌ وَ أَيَّامُكَ إِلَّا عَدَدٌ وَ جَمْعُكَ إِلَّا بَدَدٌ يَوْمَ يُنَادِي الْمُنَادِي أَلَا لَعْنَةُ اللهِ عَلَى الظَّالِمِينَ
هر نیرنگی داری به کار ببر؛ به خدا سوگند نمی‌توانی یاد ما را محو و وحی ما را خاموش کنی. این ننگ از تو زدوده نمی‌شود و روزگارت و سپاهت پایان می‌پذیرد؛ آن روز که ندا می‌رسد: لعنت خدا بر ستمگران.
فراز 14
فَالْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَتَمَ لِأَوَّلِنَا بِالسَّعَادَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ وَ لِآخِرِنَا بِالشَّهَادَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ نَسْأَلُ اللهَ أَنْ يُكْمِلَ لَهُمُ الثَّوَابَ وَ يُحْسِنَ عَلَيْنَا الْخِلَافَةَ وَ حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ.
حمد برای خداست که آغاز ما را با سعادت و مغفرت و پایان ما را با شهادت و رحمت رقم زد. از خدا می‌خواهیم پاداش آنان را کامل و جانشینی ما را نیکو کند؛ خدا برای ما بس است و چه نیکو وکیلی است.
خوانش موضوعی
خطبه از ستایش خدا و استناد به قرآن آغاز می‌شود، سپس یزید را از توهم کرامت و پیروزی بیرون می‌آورد. تعبیر «یا ابن الطلقاء» حافظه فتح مکه را به صحنه شام می‌آورد و معیار عدالت را از جایگاه قدرت به حرمت خاندان پیامبر منتقل می‌کند.
در پایان، سخن حضرت زینب (سلام‌الله علیها) به آینده نظر دارد: قدرت می‌تواند پیکرها را به اسارت ببرد، اما نمی‌تواند یاد و پیام را محو کند. این جمع میان سوگ، احتجاج و امید، دلیل ماندگاری خطبه در ادبیات و پژوهش‌های عاشورایی است.
منابع
- ویکی‌شیعه، «خطبه حضرت زینب در شام». متن و ترجمه خطبه.
- سید ابن‌طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، گزارش مجلس شام و خطبه. نسخه برخط.
- طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۳۰۸–۳۱۰. نسخه برخط.
- ابن‌طیفور، بلاغات النساء، ص۳۴–۳۶. اطلاعات نسخه.
- ویکی‌شیعه، مدخل «خطبه حضرت زینب در کوفه» برای مقایسه دو خطبه. مدخل مرتبط.
تصویرسازی نمادین با ابزار image_gen؛ بازسازی مستندِ اشخاص یا مکان تاریخی نیست.